hanoimoi.vn

Y tế

Đột quỵ: Hồi chuông cảnh báo từ những ca tử vong gia tăng

Mai Khôi

Đột quỵ là một trong những nguyên nhân gây tử vong và để lại di chứng nặng nề, ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe, cuộc sống của người bệnh và gia đình. Những năm gần đây, số ca tử vong do căn bệnh này tại Việt Nam có xu hướng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về nhận diện nguy cơ, chủ động phòng ngừa và nâng cao khả năng cấp cứu, điều trị.

Đột quỵ: Hồi chuông cảnh báo từ những ca tử vong gia tăng
nhung-sat-thu-tham-lang-dan-toi-dot-quy-1-.png

Theo báo cáo “Thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong tại Việt Nam giai đoạn 2021-2025” của Cục Thống kê, số trường hợp tử vong do đột quỵ tăng từ 16.023 trường hợp năm 2021 lên 33.142 trường hợp năm 2025, tương đương hơn gấp đôi. Con số này cho thấy gánh nặng ngày càng lớn của căn bệnh đối với sức khỏe cộng đồng.

Đột quỵ xảy ra khi dòng máu lên não bị tắc nghẽn hoặc mạch máu não bị vỡ, khiến tế bào não thiếu oxy và tổn thương. Hai thể bệnh chính là nhồi máu não và xuất huyết não. Dù khác nhau về cơ chế, cả hai đều có thể liên quan đến những yếu tố nguy cơ tích lũy trong thời gian dài.

Theo Thạc sĩ, bác sĩ Hoàng Ngọc Minh, Khoa Hồi sức tích cực và Chống độc, Bệnh viện Đa khoa Gia Lâm, những yếu tố nguy cơ quan trọng gồm tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá, béo phì, ít vận động và các bệnh lý tim mạch.

1795094921911_38879056396621607_2327821716348433379_fbce30a409b47e66826221fe826cb16b.jpg
Số ca tử vong do đột quỵ gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết về chủ động phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ. Ảnh: Mai Khôi.

Trong đó, tăng huyết áp kéo dài có thể làm tổn thương thành mạch, tăng nguy cơ tắc hoặc vỡ mạch máu não. Đường huyết cao gây rối loạn chuyển hóa, thúc đẩy phản ứng viêm và làm suy giảm chức năng thành mạch. Rối loạn mỡ máu tạo điều kiện hình thành mảng xơ vữa; khi mảng này nứt vỡ, huyết khối có thể xuất hiện và gây tắc mạch.

Một cơ chế khác là đột quỵ do thuyên tắc từ tim. Ở người mắc rung nhĩ, cục máu đông có thể hình thành trong tim, theo dòng tuần hoàn di chuyển lên não và gây tắc mạch đột ngột.

Điều đáng lo ngại là những bệnh lý trên không phải lúc nào cũng có biểu hiện rõ ràng. Nhiều người vẫn sinh hoạt bình thường dù huyết áp, đường huyết hoặc mỡ máu đã vượt ngưỡng an toàn. Khi không được phát hiện và kiểm soát, tổn thương mạch máu tiếp tục tích lũy cho đến khi xảy ra biến cố.

Lối sống thiếu khoa học cũng góp phần làm tăng nguy cơ. Hút thuốc lá gây tổn thương thành mạch; ăn mặn, lạm dụng rượu bia có thể làm tăng huyết áp; ít vận động thúc đẩy thừa cân và rối loạn chuyển hóa. Thức khuya, thiếu ngủ và căng thẳng kéo dài cũng ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe tim mạch.

Theo bác sĩ Lê Thanh Nam, Khoa Các bệnh mạch máu, Bệnh viện Tim Hà Nội, nguy cơ càng đáng lo khi nhiều yếu tố cùng xuất hiện. Một người vừa mắc tăng huyết áp, vừa hút thuốc, uống nhiều rượu bia và ít vận động sẽ phải đối mặt với tác động bất lợi từ nhiều phía.

Một vấn đề khác là tình trạng tự ý ngừng thuốc, không tái khám ở người mắc bệnh mạn tính. Không ít người đánh giá sức khỏe qua cảm giác, thấy cơ thể ổn định thì cho rằng bệnh đã khỏi. “Chỉ số ổn định thường là kết quả của điều trị, không đồng nghĩa với việc có thể ngừng điều trị”, bác sĩ Lê Thanh Nam nhấn mạnh.

Ông Trần Văn Minh, ở thôn Đản Dị, xã Đông Anh, thành phố Hà Nội, có tiền sử tăng huyết áp nhưng từng tự ý bỏ thuốc khi cảm thấy khỏe mạnh. Sau một lần đột quỵ, ông phải nhập viện điều trị và hiện vẫn còn di chứng yếu một bên tay chân. Biến cố khiến sinh hoạt hằng ngày của ông và gia đình bị đảo lộn.

Trường hợp này cho thấy đột quỵ có thể xảy ra đột ngột, nhưng những tổn thương dẫn đến biến cố thường đã âm thầm hình thành từ trước. Kiểm soát bệnh nền và duy trì điều trị vì thế không thể chỉ thực hiện khi cơ thể xuất hiện triệu chứng.

thong-ke-tu-vong-do-dot-quy-.png
nhom-nguy-co-dot-quy.png

Đột quỵ thường được xem là căn bệnh của người cao tuổi, nhưng thực tế, người trung niên và cả người đang trong độ tuổi lao động cũng có thể gặp biến cố. Phân tích cơ cấu tử vong cho thấy, tỷ trọng bắt đầu tăng nhanh từ nhóm 30-34 tuổi và tiếp tục gia tăng ở các nhóm tuổi trung niên.

Theo bác sĩ Hoàng Ngọc Minh, tuổi tác là yếu tố nguy cơ quan trọng, nhưng không thể xem đột quỵ là căn bệnh chỉ xảy ra ở người già. Người trong độ tuổi lao động vẫn có thể mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, béo phì hoặc bệnh lý tim mạch mà chưa được phát hiện. Ở người trẻ, một số nguyên nhân khác cũng cần lưu ý như bóc tách động mạch cổ - não, bệnh lý tim và rối loạn đông máu.

Nam giới chiếm tỷ trọng lớn trong số trường hợp tử vong do đột quỵ. Tuy nhiên, việc nhận diện nguy cơ cần căn cứ vào tình trạng sức khỏe, tiền sử bệnh lý và thói quen sinh hoạt của từng người, thay vì chỉ dựa vào tuổi tác hay giới tính.

Anh Nguyễn Văn Dũng, 35 tuổi, ở phường Cầu Giấy, Hà Nội, từng bị đột quỵ khi đang trong độ tuổi lao động. Trước đó, anh vẫn đi làm đều đặn, sinh hoạt bình thường, thường xuyên ngồi làm việc nhiều giờ và đôi khi thức khuya. Anh không nghĩ mình có thể gặp biến cố ở độ tuổi này.

1795094394338_38879056396621607_2327821716348433379_0af84e10ce90fadf0bcd27d4774a8554.jpg
Đột quỵ có thể xảy ra ở nhiều độ tuổi, trong đó có cả người trẻ và người đang trong độ tuổi lao động. Ảnh: Mai Khôi.

Sau đột quỵ, anh phải nghỉ làm để điều trị. Hiện, việc đi lại và sử dụng tay bên cơ thể bị ảnh hưởng vẫn còn khó khăn. Những công việc vốn quen thuộc nay trở thành trở ngại trong sinh hoạt hằng ngày.

Anh Nguyễn Hoàng Nam, 24 tuổi, nhân viên văn phòng ở phường Cầu Giấy cho biết, trước đây anh thường nghĩ đột quỵ chỉ xảy ra ở người lớn tuổi. Công việc khiến anh ngồi máy tính nhiều giờ, thức khuya, ăn uống không đúng giờ và chưa duy trì thói quen khám sức khỏe định kỳ. Những lúc mệt mỏi, đau đầu, anh thường cho rằng đó là hệ quả của áp lực công việc.

Những trường hợp trên cho thấy đột quỵ ở người trong độ tuổi lao động không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân. Khi người bệnh mất khả năng làm việc hoặc cần thời gian dài phục hồi, gia đình cũng phải gánh thêm áp lực kinh tế và chăm sóc.

Theo các chuyên gia đột quỵ, nhóm cần được quan tâm trước hết là người mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch hoặc bệnh thận. Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch, đột quỵ; từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đã có tiền sử đột quỵ cũng cần được đánh giá nguy cơ và theo dõi sức khỏe thường xuyên.

Đáng chú ý, những biểu hiện như yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó, nhìn mờ hay mất thăng bằng đột ngột đều cần được chú ý, kể cả khi triệu chứng chỉ xuất hiện trong thời gian ngắn rồi tự hết. Không thể xác định nguy cơ đột quỵ chỉ bằng tuổi đời hay cảm giác khỏe mạnh; việc đánh giá cần dựa trên tiền sử bệnh lý, các chỉ số sức khỏe và thăm khám chuyên môn.

bao-ve-suc-khoe-khoi-dot-quy.png
thiet-ke-chua-co-ten-1-.png

Đột quỵ có thể xảy ra bất ngờ, nhưng nhiều yếu tố nguy cơ có thể được phát hiện và kiểm soát. Theo bác sĩ Lê Thanh Nam, mỗi người cần kiểm tra sức khỏe định kỳ phù hợp với tuổi tác, tiền sử gia đình và bệnh lý đang mắc. Những chỉ số cần quan tâm gồm huyết áp, cân nặng, vòng bụng, đường huyết và mỡ máu.

Với người mắc bệnh mạn tính, việc điều trị cần được duy trì theo hướng dẫn chuyên môn. Người bệnh không tự ý giảm liều, bỏ thuốc hoặc dừng điều trị khi cảm thấy khỏe. Bên cạnh đó, cần hạn chế muối, rượu bia, không hút thuốc, tăng cường vận động, ăn uống cân đối và bảo đảm thời gian nghỉ ngơi.

Khi đột quỵ xảy ra, nhận biết dấu hiệu và đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng điều trị càng sớm càng tốt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. BSCKII Phạm Thị Trà Giang, Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Thanh Nhàn, khuyến nghị người dân ghi nhớ quy tắc BE FAST để nhận diện dấu hiệu nghi ngờ. Trong đó, B là mất thăng bằng; E là rối loạn thị giác; F là méo miệng, lệch mặt; A là yếu hoặc liệt tay chân; S là nói khó, nói ngọng; T là thời gian, nhấn mạnh yêu cầu gọi cấp cứu ngay.

infographic-befast_-nhan-dien-som-dot-quy(1).png

Các dấu hiệu có thể xuất hiện đột ngột, kể cả ở người trước đó vẫn sinh hoạt bình thường. Nếu triệu chứng chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết, người bệnh vẫn cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Theo BSCKII Trần Anh Thắng, Phó Giám đốc Trung tâm Cấp cứu 115, khi phát hiện người có biểu hiện yếu liệt, méo miệng hoặc nói khó, gia đình cần hạn chế di chuyển người bệnh và gọi cấp cứu 115. Không nên tự xử trí bằng cách chích kim vào đầu ngón tay, cạo gió hoặc áp dụng các phương pháp truyền miệng.

Bác sĩ lưu ý, tuyệt đối không tự ý cho người nghi đột quỵ ăn uống hoặc sử dụng thuốc, kể cả thực phẩm chức năng. Người bệnh có thể bị rối loạn nuốt, dẫn đến sặc và tắc nghẽn đường thở. Gia đình cũng không nên để người bệnh tự đi xe máy, lái xe hoặc gọi xe ôm đến bệnh viện vì tình trạng có thể diễn biến nặng trong quá trình di chuyển.

thiet-ke-chua-co-ten-2-.png

Khi gọi 115, người nhà cần cung cấp chính xác địa chỉ, tình trạng người bệnh, thời điểm xuất hiện triệu chứng và thông tin về bệnh nền, thuốc đang sử dụng. Theo bác sĩ Trần Anh Thắng, những dữ liệu này giúp nhân viên cấp cứu đánh giá tình trạng, hướng dẫn sơ cứu ban đầu và phối hợp với bệnh viện chuẩn bị phương án tiếp nhận.

1795082464553_38879056396621607_2327821716348433379_4493f4ccb7911987fe96f685696c7d53.jpg
Trung tâm Cấp cứu 115 tiếp nhận và hỗ trợ cấp cứu các trường hợp nghi đột quỵ, góp phần rút ngắn thời gian đưa người bệnh đến cơ sở y tế. Ảnh: Mai Khôi.
1795082464516_38879056396621607_2327821716348433379_d2e31042912ea609d807cfe4b1d2ee69.jpg
Trung tâm Cấp cứu 115 duy trì hoạt động thường trực 24/7. Ảnh: Mai Khôi.

Thời điểm khởi phát có ý nghĩa quan trọng trong lựa chọn phương pháp điều trị. Với một số bệnh nhân nhồi máu não cấp đủ điều kiện, bác sĩ có thể cân nhắc tiêu huyết khối hoặc lấy huyết khối cơ học. Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng phù hợp; việc chẩn đoán và điều trị cần được thực hiện tại cơ sở y tế có đủ năng lực chuyên môn.

Những con số tử vong gia tăng là hồi chuông cảnh báo về sự cần thiết phải chuyển từ ứng phó khi biến cố xảy ra sang chủ động phát hiện, kiểm soát nguy cơ. Mỗi người cần quan tâm hơn đến sức khỏe của mình; mỗi gia đình cũng cần trang bị kiến thức nhận biết và xử trí đúng cách để không bỏ lỡ cơ hội sống khi đột quỵ xảy ra.

duong-dien-tam-do-xanh-phat-sang.png

Nội dung - Thiết kế: Mai Khôi
Ảnh: Mai Khôi

Mai Khôi