Hòa giải ở cơ sở: Giải pháp phòng ngừa tội phạm, xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật
Hòa giải ở cơ sở góp phần giải quyết những mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế nguy cơ nảy sinh hành vi vi phạm pháp luật và tội phạm. Với những đổi mới trong Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, hoạt động này được kỳ vọng phát huy tốt hơn vai trò phòng ngừa xã hội, đưa pháp luật đến gần người dân, xây dựng nếp sống tôn trọng pháp luật trong mỗi gia đình, khu dân cư.
Chủ động tháo gỡ mâu thuẫn từ cơ sở
Theo Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn luật sư thành phố Hà Nội, việc Quốc hội thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện hệ thống pháp luật, đổi mới phương thức quản lý xã hội và phát huy vai trò của cộng đồng trong giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp. Ý nghĩa của đạo luật không chỉ ở việc hoàn thiện tổ chức, hoạt động của các tổ hòa giải mà còn hướng đến xây dựng cơ chế phòng ngừa xã hội, giải quyết bất đồng ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế nguy cơ dẫn đến vi phạm pháp luật, thậm chí là tội phạm.

Từ thực tiễn nhiều năm tham gia tư vấn, giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh tế, đất đai, hôn nhân và gia đình, luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, nhiều vụ việc có tính chất phức tạp ban đầu chỉ xuất phát từ những bất đồng nhỏ trong gia đình, dòng họ hoặc giữa những người sống cùng khu dân cư. Nếu không được tháo gỡ kịp thời, những mâu thuẫn này có thể kéo dài, làm phát sinh sự nghi kỵ, thù hằn, thậm chí dẫn đến hành vi vi phạm pháp luật.
Bên cạnh đó, trong thực tiễn giải quyết án hình sự, không ít vụ việc có nguồn gốc từ tranh chấp dân sự, mâu thuẫn gia đình, bất đồng trong quan hệ làm ăn hoặc xích mích giữa những người sống gần nhau. Một khoản nợ, một diện tích đất hay một lời nói xúc phạm nếu không được giải quyết đúng cách có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Đáng lo ngại, khi thiếu hiểu biết pháp luật và không kiểm soát được cảm xúc, một số người lựa chọn cách đòi quyền lợi bằng việc đe dọa, gây sức ép, xúc phạm hoặc sử dụng bạo lực.
Vì vậy, hòa giải ở cơ sở cần được xem như một phương thức phòng ngừa xã hội, thay vì chỉ là hoạt động giải quyết tranh chấp. Việc tổ chức đối thoại, phân tích đúng sai trên cơ sở pháp luật giúp các bên hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình, có cơ hội điều chỉnh hành vi và tìm tiếng nói chung trước khi mâu thuẫn trở nên nghiêm trọng.
Tuy nhiên, hòa giải không thay thế hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và xử lý vi phạm pháp luật. “Với những vụ việc có dấu hiệu tội phạm, bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em hoặc nguy cơ đe dọa tính mạng, sức khỏe, cần thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để kịp thời có biện pháp bảo vệ, xử lý. Không thể lấy danh nghĩa hòa giải để che giấu hành vi vi phạm, buộc người bị xâm hại thỏa hiệp hoặc từ bỏ quyền được bảo vệ”, luật sư Cường phân tích.
Hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao chất lượng hòa giải
Quá trình thể chế hóa chính sách hòa giải ở cơ sở được đánh dấu bằng Pháp lệnh số 09/1998/PL-UBTVQH10 về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở. Ngày 20-6-2013, Quốc hội ban hành Luật Hòa giải ở cơ sở số 35/2013/QH13, có hiệu lực từ ngày 1-1-2014, tạo cơ sở pháp lý toàn diện hơn về nguyên tắc, tiêu chuẩn hòa giải viên, tổ hòa giải, trình tự tiến hành hòa giải và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức liên quan.

Sau hơn 12 năm triển khai, hoạt động hòa giải ở cơ sở đã đạt những kết quả đáng ghi nhận. Theo số liệu tổng kết của Bộ Tư pháp, từ tháng 1-2014 đến tháng 12-2025, cả nước tiếp nhận hơn 1,36 triệu vụ, việc hòa giải; trong số các vụ việc đã tiến hành hòa giải, hơn 1,09 triệu vụ việc được hòa giải thành, đạt tỷ lệ bình quân khoảng 81,2%. Tính đến ngày 31-12-2025, cả nước có 83.579 tổ hòa giải với 537.736 hòa giải viên.
Dù vậy, thực tiễn cũng đặt ra những yêu cầu mới. Các tranh chấp về tài sản, đất đai, thừa kế, hợp đồng ngày càng phức tạp; việc ứng dụng công nghệ thông tin, bảo đảm kinh phí và nâng cao chất lượng đội ngũ hòa giải viên cần được quan tâm hơn. Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, gồm 5 chương, 35 điều, có hiệu lực từ ngày 1-3-2027, được kỳ vọng khắc phục những hạn chế này, từng bước nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động hòa giải.
Theo luật sư Đặng Văn Cường, một trong những điểm mới đáng chú ý là quy định riêng về bảo mật thông tin trong hòa giải ở cơ sở tại Điều 5. Trong quá trình hòa giải, các bên có thể phải chia sẻ những thông tin riêng tư liên quan đến tài sản, thu nhập, quan hệ gia đình, đời sống cá nhân hoặc bí mật kinh doanh. Vì vậy, việc quy định trách nhiệm bảo mật, trong đó có nguyên tắc về ghi chép, ghi âm, ghi hình, góp phần bảo vệ quyền riêng tư và tạo dựng niềm tin của người dân đối với hoạt động hòa giải.
Luật cũng bổ sung trách nhiệm phòng ngừa, bảo vệ tính mạng, sức khỏe khi mâu thuẫn có nguy cơ dẫn đến bạo lực; mở rộng nguồn nhân lực hòa giải, đồng thời nâng cao tiêu chuẩn đối với hòa giải viên. Việc lựa chọn hòa giải viên được mở rộng đối với người cư trú tại cơ sở, thay cho yêu cầu cư trú thường xuyên trước đây. Cùng với đó, luật quy định rõ hơn cơ chế bầu, chỉ định hòa giải viên và huy động người có chuyên môn, người có uy tín tham gia quá trình hòa giải.
Một điểm mới khác là mở rộng quyền của các bên trong việc lựa chọn, đề xuất và thay đổi người phiên dịch, góp phần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, giao tiếp bình đẳng của những người không sử dụng thành thạo tiếng Việt hoặc cần hỗ trợ giao tiếp.
Đáng chú ý, Nhà nước chuyển từ chính sách hỗ trợ sang bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở. Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, đây là sự thay đổi có ý nghĩa, thể hiện việc nhìn nhận hòa giải không đơn thuần là hoạt động tự nguyện của một số cá nhân mà là nhiệm vụ phục vụ lợi ích công cộng, cần được bảo đảm nguồn lực để duy trì và phát triển.
Luật cũng thúc đẩy chuyển đổi số, mở rộng phương thức hòa giải trực tuyến và tăng cường giá trị pháp lý của kết quả hòa giải thành thông qua cơ chế yêu cầu Tòa án công nhận theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Những quy định này góp phần tạo thêm điều kiện để người dân tiếp cận hoạt động hòa giải thuận lợi hơn, đồng thời tăng tính ổn định, khả năng thực hiện của các thỏa thuận.

“Giá trị lớn của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 không chỉ nằm ở những quy định mới mà còn ở tư duy phòng ngừa, điều chỉnh quan hệ xã hội bằng pháp luật ngay từ cơ sở. Thông qua mỗi cuộc hòa giải, người dân có thêm cơ hội hiểu rõ quyền và nghĩa vụ, nhận thức được giới hạn hành vi, hình thành thói quen giải quyết bất đồng bằng đối thoại thay vì đối đầu”, luật sư Cường phân tích.
Mục tiêu của hòa giải ở cơ sở không chỉ giúp các bên chấm dứt tranh chấp, mà còn góp phần khôi phục niềm tin, giữ gìn tình đoàn kết trong cộng đồng và củng cố ý thức thượng tôn pháp luật, để pháp luật không chỉ hiện diện trong các văn bản, phiên tòa hay những chế tài xử lý vi phạm mà thực sự trở thành chuẩn mực ứng xử tự giác trong mỗi gia đình và đời sống thường ngày của người dân.
Quỳnh An