Mô hình TOD: Kiến tạo các cực phát triển đô thị mới của Hà Nội
Mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) đang được Hà Nội xác định là giải pháp quan trọng nhằm tổ chức lại không gian đô thị, khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai và tạo động lực tăng trưởng mới.
Từ những nhà ga hình thành các cực phát triển mới
Quá trình đô thị hóa nhanh khiến Hà Nội đối mặt với nhiều áp lực về dân số, giao thông và hạ tầng. Các hoạt động kinh tế, thương mại, dịch vụ tập trung tại khu vực nội đô, trong khi nhiều khu vực ngoại thành chưa khai thác hết tiềm năng. Vì vậy, chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng đa cực, đa trung tâm trở thành yêu cầu cấp thiết.

TOD được xem là một trong những công cụ để hiện thực hóa định hướng này. Thay vì phát triển đô thị dàn trải, mô hình tập trung tổ chức không gian dân cư, thương mại, dịch vụ và tiện ích công cộng xung quanh các đầu mối giao thông công cộng khối lượng lớn, đặc biệt là nhà ga đường sắt đô thị. Qua đó, người dân có thể tiếp cận thuận tiện hơn với phương tiện công cộng, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và hình thành những khu vực đô thị có mật độ hoạt động kinh tế cao.
Theo định hướng quy hoạch, Hà Nội dự kiến phát triển mạng lưới 18 tuyến đường sắt đô thị, tổng chiều dài khoảng 1.015km, gắn với cấu trúc 9 cực – 9 trục – 9 trung tâm. Đây không đơn thuần là kế hoạch mở rộng mạng lưới giao thông mà còn là cơ sở tổ chức lại không gian phát triển toàn thành phố.
TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nhấn mạnh, hệ thống đường sắt đô thị không tự động trở thành động lực phát triển nếu thiếu cơ chế, chính sách phù hợp. Hà Nội cần chuyển từ tư duy quy hoạch giao thông đơn thuần sang phát triển đô thị theo mô hình TOD, lấy nhà ga làm hạt nhân tổ chức không gian xung quanh.
Theo chuyên gia Trương Văn Quảng, giá trị đất đai tại khu vực lân cận nhà ga có thể gia tăng khi hệ thống đường sắt đô thị hình thành. Nếu có cơ chế khai thác hợp lý phần giá trị tăng thêm này, thành phố sẽ tạo được nguồn lực để tái đầu tư cho hạ tầng và dịch vụ công.
Một bước triển khai đáng chú ý là Hà Nội tổ chức tham vấn cộng đồng đối với hồ sơ quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 của 22 nhà ga ưu tiên thuộc 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14. Các nội dung lấy ý kiến tập trung vào ranh giới giải phóng mặt bằng, vị trí lối lên xuống ga, tháp thông gió và định hướng tích hợp TOD. Việc công khai hồ sơ tại các địa phương liên quan tạo điều kiện để người dân tham gia đóng góp ý kiến ngay từ giai đoạn lập quy hoạch.

Khơi thông nguồn lực đất đai, tạo động lực tăng trưởng
Giá trị quan trọng của TOD không chỉ nằm ở khả năng nâng cao hiệu quả giao thông mà còn ở việc khai thác giá trị gia tăng của đất đai quanh nhà ga. Khi khả năng tiếp cận giao thông công cộng được cải thiện, các khu vực lân cận có thêm điều kiện phát triển nhà ở, thương mại, dịch vụ và các hoạt động kinh tế. Nếu được quy hoạch, quản lý hiệu quả, phần giá trị tăng thêm này có thể trở thành nguồn lực tái đầu tư hạ tầng.
Theo Sở Xây dựng Hà Nội, thành phố dự kiến có 5 khu TOD cấp quốc gia, quy mô khoảng 100ha mỗi khu; 23 khu TOD cấp vùng, quy mô khoảng 50ha mỗi khu và 134 khu TOD khác, với tổng diện tích có thể khai thác khoảng 5.000ha. Đây là quy mô cho thấy tiềm năng lớn của mô hình này trong việc mở rộng không gian phát triển và tạo lập nguồn lực cho thành phố.

Điều 12 của Luật Thủ đô năm 2026, Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND, Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố, việc cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị và khai thác nguồn thu từ khu vực TOD tạo thêm cơ sở để thành phố chủ động tổ chức không gian, khai thác quỹ đất, điều tiết phần giá trị gia tăng phục vụ đầu tư hạ tầng.
Theo PGS.TS Nguyễn Văn Phương, giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, không nên coi metro đơn thuần là công cụ làm tăng giá bất động sản, mà cần nhìn nhận đây là hạ tầng công cộng tạo ra giá trị gia tăng cho đất đai. Phần giá trị ấy cần được quản lý, điều tiết và phân bổ trở lại cho hạ tầng, nhà ở, không gian công cộng và chất lượng sống của cư dân.
Thực tế, một nhà ga mới có thể giúp rút ngắn thời gian đi lại, tăng khả năng tiếp cận việc làm, trường học và dịch vụ công, qua đó làm gia tăng giá trị bất động sản lân cận. Tuy nhiên, giá đất tăng không đồng nghĩa với phát triển bền vững. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, đầu cơ có thể đẩy giá nhà lên cao, khiến người lao động và các hộ gia đình thu nhập trung bình khó tiếp cận nhà ở gần các tuyến giao thông công cộng.
PGS.TS Nguyễn Văn Phương cũng lưu ý, tăng mật độ xây dựng tại khu vực TOD phải đi cùng phát triển hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội; hoạt động thương mại không được lấn át nhà ở vừa túi tiền và không gian công cộng. Đặc biệt, cần có chính sách bảo vệ cư dân hiện hữu, bảo đảm quyền lợi tái định cư và sinh kế trong quá trình cải tạo, tái thiết đô thị.
Bài toán nguồn vốn đầu tư đường sắt đô thị cũng đặt ra yêu cầu huy động đa dạng nguồn lực. Hà Nội đã đề xuất Thủ tướng Chính phủ bố trí 190.350 tỷ đồng ngân sách Trung ương cho 5 tuyến đường sắt đô thị số 1, 2, 8, 10 và 14 trong giai đoạn 2026-2030. Trong đó, 60.000 tỷ đồng nằm trong nguồn vốn đã được thông báo hỗ trợ, còn 130.350 tỷ đồng là khoản đề xuất bổ sung. Điều này cho thấy khai thác hiệu quả giá trị đất đai tại các khu vực TOD có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo thêm nguồn lực phát triển hạ tầng.

Để TOD thực sự trở thành không gian sống
Từ định hướng quy hoạch đến triển khai thực tế vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Một khu vực có nhà ga hiện đại, công trình thương mại và nhà ở mật độ cao chưa chắc đã trở thành TOD đúng nghĩa nếu thiếu kết nối giao thông công cộng, không gian đi bộ và các tiện ích thiết yếu.
Yêu cầu đặt ra đối với Hà Nội là phát triển TOD theo hướng lấy người dân làm trung tâm. Hệ thống đường đi bộ, điểm trung chuyển xe buýt, bãi đỗ xe đạp và không gian công cộng cần được tính toán đồng bộ. Trong đó, kết nối chặng đầu – chặng cuối có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là yếu tố quyết định khả năng tiếp cận và mức độ hấp dẫn của giao thông công cộng.
Bên cạnh đó, quá trình cải tạo, chỉnh trang đô thị tại các khu vực TOD cần gắn với chính sách giải phóng mặt bằng, tái định cư và bảo đảm sinh kế. Quyền và lợi ích hợp pháp của người dân phải được đặt trong tổng thể phương án phát triển. Nếu chỉ tập trung gia tăng mật độ xây dựng và khai thác giá trị bất động sản mà thiếu quan tâm đến chất lượng sống, TOD có nguy cơ tạo thêm áp lực lên hạ tầng đô thị.
Với Hà Nội, TOD không chỉ là giải pháp phát triển giao thông mà còn là cơ hội định hình lại cấu trúc đô thị, mở rộng không gian tăng trưởng và khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai.
Hoàng Vũ