hanoimoi.vn

Khoa học - Công nghệ

Đưa công nghệ vào đồng ruộng, giảm phát thải trong sản xuất lúa

Thu Hằng

Sản xuất lúa gạo không chỉ đối mặt với bài toán thiếu lao động, chi phí đầu vào tăng mà còn chịu áp lực giảm phát thải, bảo vệ môi trường. Từ yêu cầu thực tiễn đó, TS. Lê Văn Tri và các cộng sự thuộc Viện Khoa học Công nghệ sinh học và Môi trường đã xây dựng mô hình cơ giới hóa đồng bộ kết hợp sử dụng chế phẩm sinh học trong sản xuất lúa phát thải thấp.

Công trình vừa đoạt Giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo Khoa học Công nghệ Việt Nam (VIFOTEC) năm 2025, mở ra hướng đi mới cho sản xuất lúa gạo theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.

1.jpg
Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch danh dự Quỹ VIFOTEC Bùi Thị Minh Hoài và Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên trao giải Nhất cho nhóm tác giả. Ảnh: PV

Biến rơm rạ thành nguồn tài nguyên

Sau mỗi vụ thu hoạch, trên nhiều cánh đồng, rơm rạ vẫn bị đốt bỏ, khói bụi bao phủ khu dân cư. Trong khi đó, người nông dân tiếp tục phải đầu tư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuê nhân công cho những công đoạn sản xuất vốn còn phụ thuộc nhiều vào sức người. Nghịch lý ấy cho thấy một nguồn tài nguyên ngay trên đồng ruộng chưa được khai thác hiệu quả, còn phương thức sản xuất truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế.

Theo TS. Lê Văn Tri, chủ nhiệm công trình, sản xuất lúa ở nước ta vẫn phổ biến tình trạng quy mô nhỏ lẻ, ruộng đất manh mún, cơ giới hóa chưa đồng đều. Khâu làm đất đã được cơ giới hóa khá tốt nhưng gieo cấy, chăm sóc và thu hoạch ở nhiều nơi vẫn cần nhiều lao động thủ công.

Bên cạnh đó, việc phụ thuộc vào phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật và phương thức canh tác ngập nước liên tục đang tạo áp lực lên môi trường. Đặc biệt, rơm rạ sau thu hoạch chưa được tận dụng hiệu quả, tình trạng đốt bỏ vừa gây ô nhiễm không khí, vừa lãng phí nguồn hữu cơ có thể bổ sung trở lại cho đất.

Từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu thuộc Viện Khoa học Công nghệ sinh học và Môi trường lựa chọn hướng tiếp cận tổng thể: Kết hợp cơ giới hóa các khâu sản xuất với ứng dụng chế phẩm sinh học và biện pháp canh tác giảm phát thải, thay vì chỉ cải tiến từng công đoạn riêng lẻ.

Mô hình đưa máy móc vào hầu hết quá trình sản xuất, từ làm đất, gieo mạ, cấy, chăm sóc đến thu hoạch. Công nghệ mạ khay, cấy máy giúp tiết kiệm giống và nhân công; máy bay không người lái hỗ trợ chăm sóc đồng ruộng; máy gặt đập liên hợp rút ngắn thời gian thu hoạch.

dh3.jpg
TS Lê Văn Tri giới thiệu các sản phẩm của Viện trong lĩnh vực công nghệ sinh học phục vụ sản xuất nông nghiệp, xử lý chất thải và phát triển kinh tế tuần hoàn, góp phần thiết thực vào sự nghiệp phát triển khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo của đất nước. Ảnh PV

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý của công trình không chỉ nằm ở những chiếc máy trên cánh đồng mà còn ở cách xử lý phụ phẩm sau mỗi vụ lúa. Thay vì đốt bỏ, rơm rạ được xử lý bằng chế phẩm sinh học Fito-Biomix RR để phân giải thành phân bón hữu cơ, bổ sung trở lại cho đất. Nguồn mùn hữu cơ này còn được tận dụng để sản xuất giá thể gieo mạ khay.

Cùng với Fito-Biomix RR, nhóm nghiên cứu phát triển chế phẩm Bio-đa năng có nguồn gốc tự nhiên từ cây dã quỳ để chăm sóc lúa. Các chế phẩm sinh học được sử dụng phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng, góp phần cung cấp dinh dưỡng, cải thiện khả năng hấp thu của cây và giảm phụ thuộc vào vật tư hóa học.

TS. Lê Văn Tri cho rằng, ứng dụng chế phẩm sinh học không đơn thuần là thay thế một loại phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật bằng sản phẩm khác. Quan trọng hơn là cải thiện môi trường đất, bổ sung vi sinh vật có ích, giúp cây lúa hấp thu dinh dưỡng tốt hơn và phát triển ổn định.

Một giải pháp khác là tưới ướt - khô xen kẽ, thay vì duy trì mực nước ngập liên tục trên ruộng lúa. Cách làm này vừa tiết kiệm nước, giảm chi phí bơm tưới, vừa hạn chế điều kiện phát sinh khí mê-tan trong đất.

Điểm mới của công trình nằm ở sự kết hợp các giải pháp thành một quy trình thống nhất. Máy móc giúp giảm sức lao động; chế phẩm sinh học cải thiện đất, tận dụng phụ phẩm; phương thức canh tác phù hợp góp phần giảm phát thải. Các giải pháp hỗ trợ lẫn nhau, tạo hiệu quả chung cho toàn bộ quá trình sản xuất.

Lợi ích kinh tế tạo động lực thay đổi

Đối với người nông dân, một phương thức sản xuất mới chỉ có thể duy trì khi mang lại lợi ích thiết thực. Vì vậy, bên cạnh mục tiêu giảm phát thải, nhóm nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến việc giảm chi phí, tăng năng suất và nâng cao thu nhập cho người trồng lúa.

TS. Lê Văn Tri cho biết, việc kết hợp cơ giới hóa với chế phẩm sinh học có thể giúp giảm 68-82% công lao động, giảm 27-32% chi phí sản xuất và tăng năng suất lúa 15-20% so với phương thức canh tác truyền thống. Hiệu quả kinh tế ước tính tăng khoảng 25-30 triệu đồng/ha; lợi nhuận trên quy mô 100ha có thể cao hơn sản xuất truyền thống trên 1 tỷ đồng.

Riêng công nghệ mạ khay, cấy máy giúp giảm 20-30% chi phí thóc giống và khoảng 50% công lao động. Cây lúa sinh trưởng đồng đều, hạn chế sâu bệnh, năng suất có thể tăng 10-15%. Đây là những lợi ích trực tiếp đối với người sản xuất, nhất là trong điều kiện lao động nông nghiệp ngày càng khan hiếm.

Mô hình còn giúp giảm một phần chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhiên liệu tưới tiêu. Thay vì đốt rơm rạ, phụ phẩm được tận dụng để sản xuất phân hữu cơ. Cách làm này vừa giảm chi phí đầu vào, vừa hạn chế lãng phí tài nguyên.

Về môi trường, việc kết hợp các giải pháp cơ giới hóa, sử dụng chế phẩm sinh học, quản lý rơm rạ và tưới nước hợp lý có thể giúp giảm khoảng 40% tổng lượng phát thải. Trên quy mô 300ha lúa, mức giảm ước tính tương đương 750 tấn CO₂.

Công trình cũng hướng tới thay đổi cách tổ chức sản xuất. Thay vì từng hộ nông dân tự đầu tư máy móc, thiết bị, mô hình hình thành liên kết giữa Viện Khoa học Công nghệ sinh học và Môi trường, hợp tác xã, tổ máy, nông hộ và doanh nghiệp cung ứng, tiêu thụ sản phẩm. Cách làm này giúp sử dụng hiệu quả máy móc, tổ chức sản xuất tập trung và thuận lợi hơn trong áp dụng đồng bộ tiến bộ kỹ thuật.

dh2.jpg
Khách tham quan tìm hiểu các sản phẩm của TS. Lê Văn Tri trong lĩnh vực công nghệ sinh học phục vụ sản xuất nông nghiệp, xử lý chất thải và phát triển kinh tế tuần hoàn. Ảnh: PV

Mô hình đã được áp dụng tại HTX DVNN tổng hợp Phú Hưng, HTX DVNN Phú Thắng và HTX SXKD DVNN Đoàn Kết trên địa bàn Hà Nội, cùng một số đơn vị, tổ chức và cá nhân khác. Đây là cơ sở để nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện quy trình, mở rộng ứng dụng phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Xa hơn, công trình hướng tới hình thành chuỗi giá trị lúa gạo phát thải thấp. Khi sản xuất được tổ chức đồng bộ, có giám sát phát thải và chứng nhận sản phẩm, hạt gạo không chỉ được đánh giá qua năng suất, chất lượng mà còn qua phương thức sản xuất thân thiện với môi trường. Đây là lợi thế khi các thị trường ngày càng quan tâm đến tiêu chuẩn xanh và yêu cầu giảm phát thải trong chuỗi cung ứng nông sản.

Giá trị khoa học của công trình còn được khẳng định qua các văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ, trong đó có các giải pháp hữu ích về quy trình sản xuất mạ khay, thiết bị gieo hạt và chế phẩm vi sinh xử lý rơm rạ thành phân bón hữu cơ; cùng các sáng chế liên quan đến sản xuất phân hữu cơ vi sinh và chế phẩm tăng năng suất lúa.

Để mô hình được nhân rộng, TS. Lê Văn Tri cho rằng, cần tổ chức sản xuất theo vùng, tạo điều kiện tập trung đất đai, phát triển vùng nguyên liệu đủ lớn; đồng thời hỗ trợ hợp tác xã và nông dân tiếp cận máy móc, thiết bị công nghệ cao, chế phẩm sinh học với chi phí phù hợp.

Công trình của TS. Lê Văn Tri và các cộng sự cho thấy hướng chuyển đổi cần thiết: Sản xuất lúa không chỉ nhằm đạt năng suất cao mà còn phải sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm chi phí và hạn chế tác động đến môi trường. Khi lợi ích kinh tế của người nông dân song hành với trách nhiệm bảo vệ môi trường, khoa học và công nghệ sẽ có thêm cơ hội đi sâu vào đời sống sản xuất.

Thu Hằng