hanoimoi.vn

Môi trường

Luật Thủ đô năm 2026: Nâng cao hiệu quả bảo vệ môi trường

Hồng Thái

Với Luật Thủ đô năm 2026, Hà Nội được trao thêm cơ chế đặc thù để xử lý các vi phạm về môi trường. Nhiều mô hình của các xã, phường được triển khai để khơi dậy ý thức tự quản của cộng đồng.

Tăng chế tài, nâng cao tính răn đe

Quá trình đô thị hóa nhanh, cùng sự gia tăng các hoạt động sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt, đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo vệ môi trường của Hà Nội. Những hành vi như đổ rác không đúng nơi quy định, vận chuyển chất thải không che chắn gây rơi vãi, xả nước thải vượt quy chuẩn, đốt chất thải trái quy định… vẫn xuất hiện, ảnh hưởng trực tiếp đến cảnh quan đô thị và chất lượng sống của người dân.

k1.jpg
Cán bộ và nhân dân phường Khương Đình tham gia quét dọn lòng, lề đường, vỉa hè; thu gom rác thải sinh hoạt và phế liệu cồng kềnh. Ảnh: PV

Trước thực tế đó, Luật Thủ đô năm 2026 đã bổ sung, hoàn thiện nhiều cơ chế đặc thù, tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chủ động hơn trong quản lý và bảo vệ môi trường. Đáng chú ý, tại điểm b khoản 1 Điều 14, Luật quy định HĐND thành phố được quyết định mức tiền phạt vi phạm hành chính cao hơn, nhưng không quá 2 lần mức tiền phạt chung do Chính phủ quy định đối với một số lĩnh vực, trong đó có bảo vệ môi trường. Đây là cơ sở quan trọng để thành phố xây dựng chế tài phù hợp hơn với yêu cầu quản lý của một đô thị đặc biệt.

Trước đó, HĐND thành phố đã ban hành Nghị quyết số 08/2025/NQ-HĐND ngày 29-4-2025, quy định mức tiền phạt đối với một số hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường trên địa bàn Hà Nội. Nghị quyết được ban hành trên cơ sở khoản 1 Điều 33 Luật Thủ đô năm 2024, quy định mức phạt cao hơn so với Nghị định số 45/2022/NĐ-CP nhưng không vượt quá mức phạt tối đa theo Luật Xử lý vi phạm hành chính.

Các hành vi được điều chỉnh gồm vi phạm về đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường, quan trắc môi trường, xả thải, xử lý chất thải, tiếng ồn, khí thải và nhập khẩu phế liệu. Đối với tổ chức có cùng hành vi vi phạm, mức phạt tiền được áp dụng bằng 2 lần mức phạt đối với cá nhân theo quy định của Nghị quyết.

Thực tế triển khai cho thấy, chế tài cao hơn đã được vận dụng trong xử lý các vi phạm cụ thể tại cơ sở. Tại phường Hoàng Mai, tháng 10-2025, UBND phường đã ban hành quyết định xử phạt Công ty cổ phần Hùng Hán 30 triệu đồng do không báo cáo cơ quan nhà nước có thẩm quyền về việc lưu giữ chất thải nguy hại quá 1 năm kể từ thời điểm phát sinh mà chưa có phương án vận chuyển, xử lý khả thi. Doanh nghiệp đồng thời phải thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường theo yêu cầu của cơ quan chức năng.

Tại xã Phù Đổng, chính quyền địa phương cũng đã xử phạt 2 cá nhân, mỗi người 3 triệu đồng, do có hành vi vứt, thải, bỏ rác thải trên vỉa hè, lòng đường không đúng quy định; một trường hợp khác bị phạt 7 triệu đồng vì đốt chất thải rắn thông thường trái quy định về bảo vệ môi trường. Đây là những ví dụ cho thấy việc xử lý vi phạm không chỉ hướng tới các cơ sở sản xuất, kinh doanh mà còn đặt ra yêu cầu tuân thủ đối với từng cá nhân trong sinh hoạt hằng ngày.

Phát huy vai trò tự quản từ khu dân cư

Cùng với hoàn thiện chế tài, Hà Nội xác định bảo vệ môi trường phải bắt đầu từ cơ sở, từ ý thức và hành động của mỗi người dân. Hồi tháng 2-2026, UBND thành phố ban hành Kế hoạch số 52/KH-UBND về phát động phong trào toàn dân tham gia bảo vệ môi trường; giảm thiểu phát sinh, phân loại, thu gom, xử lý rác thải, hướng tới xây dựng Thủ đô “Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp”.

k2.jpg
Sông Tô Lịch - đoạn chảy qua phường Khương Đình. Ảnh: Hồng Thái

Theo kế hoạch, trong năm 2026 và những năm tiếp theo, thành phố đặt mục tiêu duy trì 100% xã, phường tổ chức ngày cuối tuần ra quân tổng vệ sinh công cộng tại khu dân cư, tổ dân phố; 100% xã, phường triển khai phân loại rác thải sinh hoạt tại hộ gia đình, cá nhân; bảo đảm chất thải rắn sinh hoạt được thu gom, xử lý theo quy định. Đáng chú ý, 100% khu dân cư, tổ dân phố phải bổ sung nội dung bảo vệ môi trường vào hương ước, quy ước, đồng thời xây dựng, duy trì và nhân rộng các mô hình tự quản về môi trường.

Tại phường Ngọc Hà, việc triển khai quy định về quản lý chất thải rắn sinh hoạt được gắn với tuyên truyền, hướng dẫn người dân phân loại rác tại nguồn. Theo đó, rác sinh hoạt được phân thành 3 nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; chất thải sinh hoạt khác. Người dân được hướng dẫn sử dụng bao bì phù hợp, buộc kín miệng túi, không để rò rỉ nước, phát tán mùi; đồng thời thực hiện tập kết rác đúng khung giờ và vị trí theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.

Cùng với đó, các tổ chức đoàn thể, tổ dân phố được khuyến khích tham gia xây dựng những mô hình thiết thực như tuyến phố tự quản về môi trường, đoạn đường phụ nữ tự quản, khu dân cư không rác thải nhựa, ngày Chủ nhật xanh. Việc đưa nội dung bảo vệ môi trường vào sinh hoạt cộng đồng, hương ước, quy ước giúp các quy định không dừng lại ở tuyên truyền mà từng bước trở thành chuẩn mực ứng xử chung, được người dân cùng thực hiện và giám sát.

Một yêu cầu quan trọng khác là gắn trách nhiệm của chính quyền cơ sở với chất lượng vệ sinh môi trường trên địa bàn. Tại nhiều phường, xã, tổ tự quản vệ sinh môi trường được thành lập ở khu dân cư, phân công trách nhiệm cụ thể tới từng tổ dân phố; đồng thời tăng cường tuyên truyền để người dân đổ rác đúng giờ, đúng điểm, phối hợp phát hiện và phản ánh các hành vi gây ô nhiễm. Cách làm này góp phần phát huy vai trò chủ động của cộng đồng, giúp những vấn đề phát sinh được phát hiện và xử lý kịp thời ngay từ cơ sở.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp, hướng tới phát triển bền vững

Không chỉ tạo cơ sở pháp lý để xử lý vi phạm và nâng cao trách nhiệm cộng đồng, Luật Thủ đô năm 2026 còn mở rộng cách tiếp cận bảo vệ môi trường theo hướng liên kết vùng, quản lý đồng bộ các nguồn thải và khuyến khích phát triển xanh.

Tại khoản 1 Điều 13, Luật trao cho HĐND thành phố thẩm quyền quy định chính sách, biện pháp giảm phát thải nhựa trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và sinh hoạt; hỗ trợ, ưu đãi các hoạt động xử lý, tái chế rác thải, quản lý chất thải rắn theo chuỗi phát sinh - thu gom - vận chuyển - xử lý. Thành phố cũng được quyết định chính sách hỗ trợ đầu tư phát triển hạ tầng giao thông sử dụng năng lượng sạch, giao thông phi cơ giới; hỗ trợ chuyển đổi phương tiện từ sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng sạch và áp dụng các biện pháp hạn chế phương tiện phát thải gây ô nhiễm môi trường.

Đáng chú ý, Điều 30 Luật Thủ đô năm 2026 quy định cơ chế phối hợp bảo vệ môi trường vùng Thủ đô đối với những vấn đề có tác động liên tỉnh, gồm quản lý, cải thiện chất lượng không khí; quản lý nước thải theo lưu vực sông và hệ thống thoát nước; quản lý chất thải rắn theo chuỗi phát sinh - thu gom - vận chuyển - xử lý. UBND thành phố Hà Nội giữ vai trò điều phối, trên cơ sở hài hòa lợi ích, chia sẻ trách nhiệm và tuân thủ pháp luật.

Cơ chế này bao gồm việc chia sẻ, kết nối dữ liệu môi trường và nguồn phát thải; thiết lập hệ thống quan trắc, giám sát ô nhiễm liên vùng; phối hợp kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm đối với các nguồn thải có ảnh hưởng liên tỉnh. Trên cơ sở thống nhất giữa các địa phương trong vùng Thủ đô, các địa phương có thể quy định biện pháp bảo vệ môi trường nghiêm ngặt hơn so với quy định chung, trong đó có yêu cầu quan trắc tự động, liên tục và mức phí bảo vệ môi trường cao hơn đối với nước thải, bụi, khí thải công nghiệp.

Những quy định này có ý nghĩa thiết thực bởi ô nhiễm môi trường không dừng lại ở ranh giới hành chính. Chất lượng không khí, nguồn nước và việc xử lý chất thải đều có mối liên hệ giữa các địa phương. Do đó, cơ chế phối hợp vùng sẽ góp phần khắc phục tình trạng quản lý phân tán, thiếu đồng bộ; đồng thời tạo điều kiện huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho các nhiệm vụ bảo vệ môi trường có phạm vi tác động rộng.

Có thể thấy, Luật Thủ đô năm 2026 tạo thêm dư địa pháp lý để Hà Nội nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, xử lý nghiêm các hành vi gây ô nhiễm, đồng thời thúc đẩy những giải pháp căn cơ từ cơ sở đến liên kết vùng. Tuy nhiên, hiệu quả của các cơ chế đặc thù không chỉ được đo bằng số quyết định xử phạt hay số mô hình được thành lập, mà quan trọng hơn là sự chuyển biến trong nhận thức, hành vi của mỗi tổ chức, cá nhân.

Khi chính quyền thực hiện đúng trách nhiệm, chế tài được áp dụng nghiêm minh, cộng đồng chủ động giám sát và mỗi người dân tự giác giữ gìn môi trường sống, mục tiêu xây dựng Thủ đô xanh, sạch, đẹp sẽ có nền tảng vững chắc để trở thành hiện thực.

Hồng Thái