hanoimoi.vn

An ninh trật tự

Khi tội phạm "săn mồi" bằng hồ sơ định danh cá nhân

Đằng sau những cuộc gọi lừa đảo đọc chính xác từng đơn hàng trực tuyến, hay hồ sơ hành chính của người dân là một chuỗi cung ứng dữ liệu hoạt động tinh vi. Khi Nghị định số 363/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu đặt ra những chế tài nghiêm khắc, bài toán bảo vệ dữ liệu cá nhân không còn dừng lại ở lời khuyên người dân cảnh giác, mà buộc các doanh nghiệp, tổ chức thu thập thông tin phải chịu trách nhiệm pháp lý trực tiếp nếu để xảy ra lỗ hổng quản trị hoặc khai thác dữ liệu trái mục đích.

"Kẽ hở" quản trị dữ liệu

Chỉ ít phút sau khi hoàn tất thủ tục cấp hộ chiếu trực tuyến qua ứng dụng VNeID, chị Nguyễn Thu Hà (trú tại Hà Nội) bất ngờ nhận được cuộc gọi từ một số điện thoại lạ. Đầu dây bên kia xưng là nhân viên bưu điện, đọc chính xác họ tên, địa chỉ và thông báo chị cần chuyển khoản 12.000 đồng tiền cước chuyển phát. Tin tưởng vì thông tin cá nhân trùng khớp hoàn toàn, chị Hà làm theo hướng dẫn.

Ngay sau đó, đối tượng lấy lý do nhân viên ghi nhầm số tài khoản, yêu cầu chị kết bạn qua mạng xã hội, chia sẻ màn hình điện thoại để "bộ phận chăm sóc khách hàng hoàn tiền", rồi từng bước dẫn dụ chị truy cập mục "Vay nhanh" trên ví điện tử MoMo. Rất may, nhận thấy dấu hiệu bất thường khi bị yêu cầu thực hiện thao tác vay tiền, chị Hà đã dừng lại và liên hệ cơ quan Công an xác minh.

download-1-.png
Một số tin nhắn lừa đảo

Hay như trường hợp của ông N.Q.T (trú tại Hà Nội) cách đây vài tháng. Dù phương tiện cá nhân đã được kiểm định đầy đủ theo quy định, ông Tiến vẫn sập bẫy khi nhận cuộc gọi từ số lạ tự xưng là cán bộ trung tâm đăng kiểm xe.

Đối tượng đọc chính xác biển số xe, thông tin phương tiện, căn cước công dân... nên dễ dàng tạo được lòng tin ban đầu. Lợi dụng tâm lý lo sợ bị lực lượng chức năng xử phạt nặng nếu không cập nhật thủ tục kịp thời lên VNeID, đối tượng liên tục thúc ép ông chuyển tiền vào tài khoản cá nhân để làm hồ sơ trực tuyến. Hậu quả, ông T bị chiếm đoạt số tiền lên tới 90 triệu đồng trước khi đối tượng chặn liên lạc và xóa sạch dấu vết giao dịch.

Theo thống kê của Cục An ninh mạng (Bộ Công an), trong 9 tháng của năm 2026, cả nước ghi nhận hơn 1.800 vụ lừa đảo trực tuyến, giảm 20% so với cùng kỳ năm 2025. Tuy nhiên, thủ đoạn lừa đảo của các đối tượng ngày càng tinh vi, hoạt động có tổ chức, xuyên biên giới và liên tục thay đổi phương thức tiếp cận nạn nhân.

Các đối tượng triệt để lợi dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ tự động hóa để phát tán thông tin sai sự thật, mã độc, giả mạo hình ảnh, giọng nói và tổ chức các hoạt động lừa đảo. Sau khi các biện pháp chuẩn hóa thuê bao di động, xác thực sinh trắc học được triển khai, các đối tượng chuyển hướng sang mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và dịch vụ bảo mật của bên thứ ba như Zalo, Viber. Ví điện tử và tiền điện tử cũng bị lợi dụng để thực hiện giao dịch.

Thời gian qua, lực lượng chức năng phối hợp với công an các địa phương triệt phá nhiều đường dây tội phạm quy mô lớn. Điển hình là một đường dây lừa đảo hoạt động tại Campuchia bị triệt phá vào tháng 12-2025, với số tiền chiếm đoạt của công dân Việt Nam khoảng 101 triệu USD, tương đương 2.600 tỷ đồng. Một đường dây lừa đảo thông qua kinh doanh đa cấp trái phép khác cũng đã chiếm đoạt số tiền khoảng 51 triệu USD của người dân.

Từ thực tế tiếp nhận, giải quyết tin báo tố giác tội phạm tại địa bàn cơ sở, nơi tập trung đông dân cư, sinh viên và nhiều loại hình kinh doanh dịch vụ, Thượng tá Nguyễn Duy Định - Trưởng Công an phường Láng (Hà Nội) cho biết, điểm chung của các vụ lừa đảo qua mạng thời gian gần đây là đối tượng nắm rất chắc thông tin nhân thân, lịch sử mua sắm, nhu cầu vay vốn hoặc tình trạng giải quyết thủ tục hành chính của người dân trước khi gọi điện.

Khi kẻ gian đọc đúng tên tuổi, địa chỉ, số căn cước công dân hay món hàng vừa đặt, tâm lý phòng vệ của nhiều người bị vô hiệu hóa ngay từ giây đầu tiên, tạo điều kiện để chúng dẫn dụ cài đặt ứng dụng giả mạo VNeID, cấp quyền Trợ năng hoặc chia sẻ màn hình nhằm chiếm đoạt tiền trong tài khoản ngân hàng, ví điện tử.

Phân tích dưới góc độ tội phạm học, Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia nhận định, phương thức hoạt động của tội phạm mạng đã có sự chuyển dịch rõ rệt từ việc tự tìm kiếm nạn nhân sang lựa chọn nạn nhân bằng dữ liệu.

Đằng sau hành vi mua bán thông tin cá nhân là cả một chuỗi cung ứng ngầm, từ thu thập, đánh cắp, môi giới, phân loại đến tiêu thụ dữ liệu. Một số điện thoại đơn lẻ có thể chưa mang nhiều giá trị, nhưng khi được kết nối với họ tên, địa chỉ, nghề nghiệp, lịch sử giao dịch và thông tin người thân, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, các đường dây tội phạm nhanh chóng dựng lên hồ sơ hoàn chỉnh về từng cá nhân để thiết kế phương thức lừa đảo phù hợp.

Đáng lo ngại hơn, nguồn cung dữ liệu này không chỉ đến từ các cuộc tấn công mạng, mà phần lớn xuất phát từ lỗ hổng quản trị của doanh nghiệp, sự buông lỏng kiểm soát quyền truy cập của nhân viên, đối tác, cũng như thói quen thu thập thông tin tràn lan qua các hoạt động tuyển dụng, khảo sát, làm thẻ thành viên, khuyến mại...

collage.jpg
Thời gian qua, lực lượng chức năng phối hợp với công an các địa phương triệt phá nhiều đường dây tội phạm quy mô lớn. Ảnh BCA

Bên cạnh đó là "nghịch lý quyền riêng tư" của chính người dùng: Dù lo ngại mất an toàn thông tin, nhưng chỉ vì một món quà nhỏ hay lời hứa giảm giá, nhiều người sẵn sàng cung cấp họ tên, số điện thoại, địa chỉ, thậm chí ảnh chụp căn cước công dân cho những ứng dụng không rõ nguồn gốc.

Nguy hiểm hơn, dữ liệu cá nhân bị đánh cắp có thể bị sao chép, tái sử dụng nhiều lần; những thông tin sinh trắc học hoặc lịch sử đời tư không thể thay đổi khiến người từng bị lừa tiếp tục trở thành mục tiêu của các chiêu trò giả danh luật sư, cán bộ công an "hỗ trợ thu hồi tiền" nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau.

Cân nhắc kỹ trước khi cung cấp thông tin cá nhân

Theo Luật sư Nguyễn Huy Hoàng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, việc ban hành Nghị định số 363/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu, đồng bộ cùng Luật Dữ liệu và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để quản lý hoạt động thu thập, khai thác và sử dụng dữ liệu an toàn, có trách nhiệm.

Nếu chỉ tập trung truy bắt các đối tượng trực tiếp gọi điện lừa đảo mà không triệt phá thị trường mua bán dữ liệu trái phép và chấn chỉnh khâu quản trị tại các tổ chức thu thập thông tin, công tác đấu tranh mới chỉ giải quyết phần ngọn.

Luật sư Nguyễn Huy Hoàng phân tích, Nghị định số 363/2026/NĐ-CP đã chấm dứt "vùng xám" trong trách nhiệm bảo vệ thông tin khách hàng của doanh nghiệp. Theo quy định của pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, việc người dùng bấm nút "Tôi đồng ý" trên các nền tảng trực tuyến không đồng nghĩa doanh nghiệp được quyền tùy ý khai thác hoặc chuyển giao thông tin cho bên thứ ba. Sự đồng ý chỉ hợp pháp khi được xác lập tự nguyện, rõ ràng trên cơ sở khách hàng được thông báo đầy đủ về mục đích, phạm vi xử lý dữ liệu.

Luật sư Nguyễn Huy Hoàng nhấn mạnh, doanh nghiệp phải từ bỏ tư duy thu thập càng nhiều dữ liệu càng tốt, chỉ được phép thu thập những trường thông tin thực sự cần thiết cho giao dịch và phải kiểm soát chặt chẽ toàn bộ vòng đời dữ liệu, từ lưu trữ, mã hóa, quản lý quyền truy cập nội bộ đến xóa dữ liệu khi hết mục đích sử dụng.

Nếu để xảy ra lộ lọt do buông lỏng quản trị hoặc thu thập, sử dụng dữ liệu sai mục đích, doanh nghiệp không chỉ đối mặt với mức xử phạt hành chính nghiêm khắc theo Nghị định số 363/2026/NĐ-CP, mà còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự cho người dùng, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có hành vi mua bán, trao đổi trái phép dữ liệu cá nhân.

photo-library-20261110095542-66f84221-d93c-4dbb-9151-bc8032ec4bea-beautyplus-collage-2026-11-10t02-44-04.png
Lực lượng chức năng tuyên truyền, giải thích cho người dân không chuyển tiền cho đối tượng lừa đảo. Ảnh BCA

Song hành với việc ràng buộc trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp, công tác phòng ngừa từ cơ sở cũng đang được lực lượng Công an Thủ đô đẩy mạnh. Thượng tá Nguyễn Duy Định cho biết, Công an phường Láng thường xuyên phối hợp với hệ thống tổ dân phố, ban quản lý các khu chung cư, nhà trọ và cơ sở kinh doanh trên địa bàn tuyên truyền trực tiếp đến từng hộ dân, sinh viên để nhận diện phương thức lừa đảo mới.

Cơ quan Công an khuyến cáo người dân hình thành thói quen cân nhắc kỹ trước khi cung cấp thông tin cá nhân; tuyệt đối không gửi ảnh căn cước công dân, dữ liệu sinh trắc học cho các ứng dụng không rõ nguồn gốc; không chia sẻ màn hình điện thoại, cấp quyền Trợ năng cho ứng dụng lạ hoặc cung cấp mã OTP cho bất kỳ ai.

Khi nhận được cuộc gọi tự xưng cán bộ Công an yêu cầu cập nhật VNeID mức 2, hay nhân viên bưu điện thông báo chuyển nhầm tiền cước..., người dân cần bình tĩnh ngắt liên lạc, chủ động xác minh tại Công an cấp xã, phường hoặc kênh thông tin chính thức của đơn vị cung cấp dịch vụ.