Khoa Văn học (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội): 70 năm gìn giữ mạch nguồn tri thức

70 năm qua, Khoa Văn học (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) luôn phát huy nền tảng học thuật, mở rộng đào tạo và nghiên cứu theo hướng hàn lâm, liên ngành, hội nhập.

Từ giảng đường thời chiến đến truyền thống học thuật

Mùa thu năm 1956, cùng với sự ra đời của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Khoa Ngữ văn được thành lập. Qua những lần đổi tên, từ Khoa Văn Sử, Khoa Xã hội, Khoa Ngữ văn, đến Khoa Văn học, đơn vị vẫn giữ vai trò quan trọng trong đào tạo và nghiên cứu.

Trong kháng chiến chống Mỹ, thầy và trò nhiều lần đi sơ tán, nhưng hoạt động giảng dạy, học tập của khoa vẫn được duy trì. Truyền thống của Khoa Ngữ văn không chỉ được tạo nên từ những bài giảng, công trình nghiên cứu mà còn từ tinh thần dấn thân của thầy và trò. Nhiều giảng viên, sinh viên đã gác lại bút nghiên, rời giảng đường lên đường chiến đấu.

PGS.TS Phạm Thành Hưng, khi ấy là sinh viên Khoa Ngữ văn và nhập ngũ giai đoạn 1969-1971 nhớ rằng, những sinh viên lên đường đều ý thức mình vừa là trí thức trẻ, vừa là người tham gia và chứng kiến lịch sử, ghi lại cuộc kháng chiến, để khi trở về có thể trở thành nhà văn, nhà thơ hoặc nhà báo. Những tấm gương chiến đấu, hy sinh trở thành nguồn động viên để các thế hệ sau tiếp tục học tập, cống hiến. Phẩm chất trí thức hòa quyện với lòng yêu nước đã tạo nên di sản tinh thần bền lâu của Khoa Ngữ văn.

Những nhà giáo có tri thức uyên bác, nhân cách và trách nhiệm xã hội cũng góp phần định hình phong cách học thuật của khoa: Nghiêm túc trong nghiên cứu, trân trọng văn hóa dân tộc và tiếp nhận những giá trị tiến bộ của nhân loại. Từ môi trường ấy, nhiều thế hệ sinh viên trưởng thành, đóng góp trong giáo dục, nghiên cứu, văn học, nghệ thuật và quản lý xã hội.

PGS.TS Phạm Quang Long, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), nguyên Chủ nhiệm Khoa Ngữ văn (Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội) cho rằng, mạch nguồn của Khoa Văn học hôm nay bắt đầu từ truyền thống của Khoa Ngữ văn, nhưng rộng hơn là từ chính ngành học gắn với đời sống tinh thần của con người.

Ông nhắc đến may mắn được học tập trong môi trường có những người thầy, người cô là nhà khoa học, nhà văn hóa và những nhân cách lớn như GS Đinh Gia Khánh, GS Chu Xuân Diên, GS Hoàng Xuân Nhị, GS Nguyễn Lộc, GS Hoàng Như Mai, GS Nguyễn Tài Cẩn, GS Lê Đình Kỵ, GS Phan Cự Đệ, GS Hà Minh Đức, GS Nguyễn Kim Đính, GS Nguyễn Lai, GS Đặng Thị Hạnh, GS Đỗ Đức Hiểu, GS Bùi Duy Tân, GS Đoàn Thiện Thuật, GS Hoàng Trọng Phiến, PGS Trần Đình Hượu, nhà giáo Lê Hồng Sâm...

Những điều thầy cô thể hiện trong cách sống, cách làm việc đã âm thầm thấm vào học trò. Theo ông, người học Ngữ văn sau này có thể làm nhiều nghề, ở nhiều vị trí, nhưng trong tâm hồn vẫn giữ được chất Ngữ văn, bởi văn chương luôn gắn với nguồn mạch dân tộc và những tinh hoa của nhân loại.

Khoa Ngữ văn là nơi học tập của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng (sinh viên khóa 8, 1963-1967) cùng nhiều nhà thơ, nhà văn như Phong Lê, Phan Tứ, Ngô Thế Oanh, Trần Nhuận Minh, Thanh Thảo, Vũ Duy Thông, Ngô Văn Phú, Bế Kiến Quốc, Minh Chuyên, Hoàng Nhuận Cầm, Sương Nguyệt Minh, Nguyễn Thị Thu Huệ... Những gương mặt ấy cho thấy môi trường đào tạo đã góp phần nuôi dưỡng tư duy, nhân cách và năng lực cống hiến.

Năm 1996, Khoa Văn học bước vào chặng đường mới trong hệ thống Đại học Quốc gia Hà Nội. Kế thừa nền tảng Khoa Ngữ văn, đơn vị củng cố đào tạo văn học, đồng thời mở rộng lĩnh vực nghiên cứu. Ngành Văn học có từ năm 1956, Hán Nôm được xây dựng năm 1972; ngành Lý luận và lịch sử điện ảnh, truyền hình phát triển từ chương trình sau đại học năm 2013, rồi mở rộng ở bậc đại học. Dù mô hình tổ chức thay đổi, hoạt động đào tạo, nghiên cứu của ba ngành Văn học; Hán Nôm; Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình vẫn được duy trì.

Gìn giữ nền tảng, mở rộng không gian học thuật

Một đóng góp bền vững của Khoa Văn học là xây dựng nền tảng tri thức cho các ngành Văn học; Hán Nôm; Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình. Giáo trình, sách chuyên khảo do các thế hệ giảng viên biên soạn được sử dụng tại nhiều cơ sở đào tạo, nghiên cứu, góp phần chuẩn hóa tri thức và phương pháp chuyên ngành.

Theo thống kê, Khoa đã xuất bản hơn 250 giáo trình, chuyên luận, sách tham khảo; tổ chức khoảng 200 hội thảo, tọa đàm từ cấp cơ sở đến quốc tế; chủ trì 150 chương trình, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp. Nhiều công trình của giảng viên được ghi nhận bằng các giải thưởng uy tín. Năm 2025, khoa chủ trì dịch thuật, giới thiệu công trình Lược sử văn học Việt Nam sang tiếng Trung Quốc và xuất bản tại Đài Loan (Trung Quốc), góp phần đưa tri thức về văn học Việt Nam đến gần hơn với cộng đồng học thuật quốc tế.

Hán Nôm là ngành học có ý nghĩa đặc biệt đối với bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Thành lập năm 1972, đây là ngành đào tạo đầu tiên thuộc lĩnh vực này ở phạm vi toàn quốc. Hiện Khoa Văn học là cơ sở duy nhất trong nước đào tạo Hán Nôm ở cả ba trình độ cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ. Người học được trang bị năng lực khảo cứu, phiên dịch và xử lý văn bản cổ, phục vụ nghiên cứu, lưu trữ và bảo tồn di sản.

Cùng với việc củng cố các ngành truyền thống, khoa từng bước phát triển lĩnh vực điện ảnh và nghệ thuật đại chúng. Từ chương trình đào tạo sau đại học về lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình năm 2013, đến năm 2024, khoa mở chương trình cử nhân Điện ảnh và Nghệ thuật đại chúng. Hướng đào tạo này đáp ứng nhu cầu nhân lực trong bối cảnh công nghiệp văn hóa phát triển, đồng thời mở rộng không gian học thuật của khoa sang những lĩnh vực sáng tạo đương đại.

Theo PGS.TS Nguyễn Thu Hiền, Trưởng khoa Văn học, bài học quan trọng mà các thế hệ đi trước trao truyền là phải giữ vững nền tảng kiến thức cơ bản và tri thức hàn lâm. Đây chính là cơ sở để người học phát huy năng lực sáng tạo, thích ứng với những biến động của xã hội. Từ nền tảng ấy, khoa có thể phát triển các ngành học, lĩnh vực đào tạo mới mà không đánh mất bản sắc. PGS.TS Nguyễn Thu Hiền cũng nhấn mạnh trách nhiệm quốc gia và tinh thần cống hiến xã hội là những giá trị cần được tiếp nối trong hoạt động của các ngành học của Khoa.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn kỳ vọng, Khoa Văn học tiếp tục phát huy ba định hướng: Hàn lâm, liên ngành và hội nhập. Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, tính hàn lâm là danh tiếng được gây dựng trong suốt chặng đường vừa qua; liên ngành mở ra dư địa phát triển và nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu; còn hội nhập giúp khoa tham gia sâu hơn vào không gian học thuật khu vực và thế giới. Nhà trường cam kết đồng hành cùng khoa trong chặng đường mới, trên tinh thần kế thừa truyền thống 70 năm.

70 năm truyền thống của Khoa Văn học được làm nên từ trí tuệ và tâm huyết của nhiều thế hệ. Từ lớp học thời chiến đến môi trường nghiên cứu hôm nay, mạch nguồn được tiếp nối vẫn là tinh thần coi trọng tri thức, trách nhiệm với đất nước và gắn bó với văn hóa dân tộc. Đó là điểm tựa để Khoa Văn học giữ chiều sâu học thuật, đồng thời mở rộng những hướng đi mới.