An toàn thực phẩm: Không thể để trách nhiệm nằm giữa các khâu quản lý

Chuỗi thực phẩm nhiều khâu, trách nhiệm dễ bị chia cắt

Một sản phẩm thực phẩm trước khi đến tay người tiêu dùng phải trải qua nhiều công đoạn, từ sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến phân phối. Mỗi khâu đều tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn, trong khi việc kiểm soát còn gắn với từng cơ sở, từng công đoạn riêng lẻ. Điều này dễ tạo ra khoảng trống trong quản lý, nhất là khi xảy ra sự cố liên quan đến nhiều chủ thể.

Thảo luận về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) ngày 11-11, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng, tăng cường phối hợp liên ngành và truy xuất nguồn gốc thực phẩm.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Thủy, Trưởng Bộ môn Quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, nguy cơ mất an toàn có thể phát sinh ở mọi công đoạn, từ nguyên liệu, vận chuyển đến chế biến, bảo quản và phục vụ. Vì vậy, kiểm tra từng cơ sở là chưa đủ mà cần kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng. Với bếp ăn trường học, việc giám sát phải bắt đầu từ lựa chọn nhà cung cấp, tiếp nhận nguyên liệu đến chế biến, vận chuyển và chia suất; đồng thời thực hiện kiểm thực ba bước, lưu mẫu và bảo đảm điều kiện vệ sinh, bảo quản thực phẩm.

Không chỉ ở chuỗi cung ứng, sự phân tán trong quản lý nhà nước cũng khiến việc kiểm soát và xử lý vi phạm gặp khó khăn. PGS.TS Bùi Tiến Đạt, giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng an toàn thực phẩm liên quan đến nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, thương mại và y tế. Khi trách nhiệm quản lý các công đoạn thuộc nhiều bộ, ngành khác nhau, việc xác định cơ quan chủ trì xử lý sự cố dễ gặp vướng mắc. Đặc biệt, với vụ việc liên quan nhiều địa phương, nếu không rõ đầu mối tiếp nhận thông tin, điều tra, kiểm nghiệm và công bố kết quả, quá trình phối hợp có thể kéo dài.

Khoảng trống trách nhiệm còn trở nên phức tạp hơn khi thực phẩm được kinh doanh trên môi trường mạng. Sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và livestream mở rộng kênh phân phối nhưng cũng khiến việc xác minh nguồn gốc, người bán và thông tin quảng cáo khó khăn hơn. TS Nguyễn Ngọc Quyên, Trưởng bộ môn Luật Cạnh tranh và Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Trường Đại học Luật Hà Nội, cho rằng người mua nhiều khi khó xác định chủ thể chịu trách nhiệm khi sản phẩm có vấn đề. Vì vậy, cần làm rõ nghĩa vụ của người bán, người quảng bá và nền tảng theo vai trò của từng bên.

Quản lý xuyên suốt, xác định rõ đầu mối và trách nhiệm

Từ những khoảng trống trên, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số lần kiểm tra mà phải chuyển từ quản lý từng cơ sở sang kiểm soát toàn bộ chuỗi thực phẩm. Mỗi chủ thể cần được xác định nghĩa vụ tại công đoạn mình tham gia; thông tin về nguồn gốc, lô hàng, bảo quản và giao nhận phải được lưu giữ để truy xuất khi xảy ra sự cố.

Với bếp ăn tập thể, trách nhiệm không thể dồn hết cho người nấu hoặc nhà trường. Nhà cung cấp phải bảo đảm chất lượng nguyên liệu, điều kiện chế biến và vận chuyển; đơn vị tổ chức bữa ăn kiểm soát tiếp nhận, bảo quản, chia suất; nhà trường giám sát, kiểm thực và xử lý khi phát hiện bất thường. Phân công cụ thể giúp tránh tình trạng mỗi bên chỉ chịu trách nhiệm một phần nhưng không ai theo dõi toàn bộ quá trình.

Ở cấp quản lý nhà nước, PGS.TS Bùi Tiến Đạt cho rằng cần một đầu mối đủ thẩm quyền, tổ chức thống nhất từ trung ương đến địa phương. Theo ông, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang theo hướng Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; các bộ khác thực hiện nhiệm vụ chuyên ngành theo phạm vi được giao.

Ông đề xuất cơ quan chuyên trách về an toàn thực phẩm cần được trao thẩm quyền đủ mạnh, có hệ thống từ trung ương đến địa phương để xác định rõ đơn vị chủ trì, phối hợp và chịu trách nhiệm. Cùng với đó, luật cần quy định cụ thể quy trình xử lý sự cố: cơ quan tiếp nhận thông tin, đơn vị chủ trì lấy mẫu, kiểm nghiệm, thời hạn xác minh và trách nhiệm công bố kết quả. Với vụ việc liên tỉnh, liên ngành, cần cơ chế điều phối thống nhất; đồng thời xem xét trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền nếu chậm phát hiện hoặc xử lý.

Đối với kinh doanh trực tuyến, TS Nguyễn Ngọc Quyên nhấn mạnh cần bảo đảm người tiêu dùng có kênh thuận lợi để phản ánh, khiếu nại và yêu cầu bồi thường. Trách nhiệm của người bán, người quảng bá và nền tảng phải tương ứng với vai trò của từng bên; cùng với đó là minh bạch thông tin, truy xuất nguồn gốc và phối hợp với cơ quan chức năng.

Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) là cơ hội hoàn thiện phương thức quản lý trước sự thay đổi của thị trường. Hiệu quả của luật không nằm ở số lượng quy định, mà ở khả năng thực thi. Khi từng khâu có người chịu trách nhiệm, mỗi vụ việc có cơ quan chủ trì và việc xử lý được thực hiện đến cùng, khoảng trống quản lý mới được thu hẹp, sức khỏe và quyền lợi người tiêu dùng mới được bảo vệ thực chất.