Chuẩn hóa dữ liệu, hoạch định phát triển thị trường lao động sát thực tế

Trao đổi với phóng viên Báo Hànộimới (Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội), GS.TS Nguyễn Tuấn Anh, Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh, việc Hà Nội cần chuyển từ thống kê nguồn lực sang sử dụng dữ liệu để mở rộng cơ hội phát triển cho người dân.

Mở rộng cơ hội, phát huy tiềm năng người trẻ

- Thưa ông, quá trình đô thị hóa và chuyển đổi kinh tế đang tạo ra những khác biệt nào về cơ hội việc làm và phát triển nghề nghiệp tại Hà Nội, đặc biệt là với người trẻ?

- Tôi cho rằng tăng trưởng kinh tế và phát triển hạ tầng là những điều kiện quan trọng, nhưng chưa đủ để phản ánh đầy đủ trình độ phát triển của một địa phương. Điều cần quan tâm hơn là những thành quả đó đã tạo ra thay đổi như thế nào trong đời sống người dân, có giúp họ cải thiện điều kiện sống, mở rộng cơ hội phát triển và nâng cao năng lực bản thân hay không.

Chất lượng cuộc sống là khái niệm đa chiều, không chỉ được đo bằng thu nhập hay mức tiêu dùng. Đó còn là khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa, giao thông, các mối quan hệ xã hội, mức độ gắn kết cộng đồng và những điều kiện cần thiết để mỗi người phát huy năng lực của mình.

Đặc biệt, cần quan tâm đến cơ hội phát triển. Hai người có mức thu nhập tương đương nhưng nếu một người được tiếp cận tốt hơn với giáo dục, chăm sóc sức khỏe, việc làm và các nguồn lực xã hội thì triển vọng phát triển cũng thuận lợi hơn.

Những địa phương có hạ tầng tốt, tập trung nhiều doanh nghiệp, cơ sở giáo dục và dịch vụ thường có khả năng tạo ra nhiều cơ hội việc làm, phát triển nghề nghiệp. Bên cạnh đó, điều kiện kinh tế gia đình, trình độ học vấn, mạng lưới quan hệ xã hội và khả năng tiếp cận thông tin cũng ảnh hưởng đến cơ hội của mỗi cá nhân.

Đối với người trẻ, những khác biệt này tác động trực tiếp đến lựa chọn học tập, việc làm và nơi sinh sống. Vì thế, thước đo quan trọng của phát triển chính là những cơ hội nào được mở ra và ai được hưởng lợi từ quá trình phát triển ấy.

- Người trẻ ngày càng có xu hướng dịch chuyển đến những nơi có nhiều cơ hội học tập, việc làm và phát triển nghề nghiệp. Theo ông, cần nhìn nhận vấn đề này như thế nào để từ đó hoạch định chính sách phù hợp?

- Sự dịch chuyển của thanh niên là hiện tượng xã hội bình thường trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa và toàn cầu hóa. Việc tìm đến những nơi có nhiều cơ hội học tập, việc làm và phát triển nghề nghiệp phản ánh nhu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống cũng như khát vọng phát triển của thế hệ trẻ.

Không nên nhìn nhận việc thanh niên rời địa phương chỉ theo hướng tiêu cực. Di chuyển có thể là lựa chọn tích cực, giúp người trẻ tích lũy kiến thức, kinh nghiệm, nguồn lực kinh tế và các mối quan hệ xã hội. Vấn đề không phải là làm thế nào để tất cả thanh niên ở lại địa phương, mà là tạo điều kiện để họ có quyền lựa chọn thực sự: Có thể ở lại để phát triển, ra đi học tập và làm việc, đồng thời có cơ hội trở về khi mong muốn.

Muốn vậy, trước hết, địa phương cần phát triển môi trường kinh tế có khả năng tạo ra việc làm phù hợp, có chất lượng. Cùng với đó là xây dựng mối liên kết thực chất giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và chính quyền. Doanh nghiệp cung cấp thông tin về nhu cầu lao động và kỹ năng cần thiết; cơ sở đào tạo điều chỉnh chương trình để đáp ứng yêu cầu thực tế; chính quyền giữ vai trò kết nối, hỗ trợ các bên phối hợp hiệu quả.

Bên cạnh cơ hội việc làm, khả năng gắn bó với một địa phương còn phụ thuộc vào chất lượng sống. Một nơi có việc làm nhưng thiếu nhà ở phù hợp, dịch vụ giáo dục, y tế, không gian văn hóa và môi trường sống thuận lợi cũng khó tạo sức hấp dẫn lâu dài đối với người trẻ.

Khai thác dữ liệu, kết nối cơ hội việc làm

- Hà Nội đang đẩy mạnh chuẩn hóa dữ liệu thị trường lao động và phát triển thị trường lao động số. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu này hẳn sẽ tạo ra nhiều thay đổi trong cách nhận diện nguồn nhân lực và kết nối cung - cầu lao động, thưa ông?

- Dữ liệu là một trong những căn cứ quan trọng phục vụ công tác quản lý và ra quyết định. Người dân, doanh nghiệp dựa vào thông tin để đưa ra lựa chọn, trong khi cơ quan, tổ chức cần căn cứ vào bằng chứng và dữ liệu để xây dựng chính sách, đưa ra quyết định quản lý.

Đối với thị trường lao động, cần xây dựng hệ thống dữ liệu tích hợp, kết nối người lao động, người sử dụng lao động và cơ quan quản lý.

Khi dữ liệu được liên thông, nhu cầu của người tìm việc có thể được đối chiếu với yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp; cơ quan quản lý có thêm cơ sở để nhận diện nguồn nhân lực và những vấn đề đặt ra trên thị trường. Qua đó, hoạt động kết nối tuyển dụng, tư vấn nghề nghiệp và điều chỉnh chương trình đào tạo có thể sát với thực tế hơn.

Tuy nhiên, dữ liệu phải phản ánh được sự vận động của thị trường lao động. Nói cách khác, dữ liệu phải “sống”: Được cập nhật thường xuyên, có khả năng kết nối và thực sự được sử dụng trong tư vấn, tuyển dụng, đào tạo và hoạch định chính sách.

Tôi muốn nhấn mạnh yêu cầu bao quát và công bằng. Hệ thống cần có cách tiếp cận phù hợp với lao động phi chính thức, người di cư, người lớn tuổi và những người còn hạn chế về kỹ năng số.

Nếu chủ yếu ghi nhận những người dễ tiếp cận trên môi trường số, bức tranh nguồn nhân lực sẽ không đầy đủ, trong khi những nhóm cần hỗ trợ lại có nguy cơ bị bỏ sót.

Cùng với việc bảo vệ thông tin cá nhân, cần tránh để hoạt động sàng lọc tự động làm mất cơ hội của người lao động chỉ vì hồ sơ chưa đầy đủ.

Dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi giúp nhận diện con người phía sau những con số, từ đó chuyển hóa thông tin thành cơ hội việc làm, phát triển kỹ năng và cải thiện sinh kế.

- Từ việc nhận diện nguồn lực và nhu cầu của từng địa bàn, Hà Nội cần sử dụng dữ liệu như thế nào để điều chỉnh chính sách đào tạo, việc làm và phân bổ nguồn lực, qua đó mở rộng cơ hội phát triển, nâng cao chất lượng sống của người dân, thưa ông?

- Với Hà Nội, trước hết, dữ liệu cần giúp thành phố nhận diện rõ hơn các yêu cầu của thị trường lao động, từ nhu cầu tuyển dụng đến trình độ, kỹ năng của người lao động.

Thứ hai, dữ liệu cần hỗ trợ nhận diện những chênh lệch về cơ hội phát triển giữa các khu vực và nhóm dân cư. Những chênh lệch này không chỉ thể hiện ở số lượng việc làm được tạo ra, mà còn ở khả năng tiếp cận việc làm phù hợp, cơ hội nâng cao kỹ năng và điều kiện phát triển nghề nghiệp lâu dài của người lao động. Dữ liệu đầy đủ sẽ giúp cơ quan quản lý xác định những vấn đề cần ưu tiên giải quyết, thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung cho mọi địa bàn và nhóm lao động.

Thứ ba, cần đặt dữ liệu thị trường lao động trong mối liên hệ với các điều kiện bảo đảm chất lượng sống như nhà ở, giáo dục, y tế, giao thông và môi trường văn hóa, xã hội.

Hà Nội đã có nhiều nỗ lực trong tạo việc làm, phát triển không gian văn hóa và cải thiện môi trường sống. Việc khai thác dữ liệu có thể giúp Thành phố xác định rõ hơn địa bàn cần đầu tư, lĩnh vực cần ưu tiên và phương thức hỗ trợ phù hợp. Đích đến là giúp người dân có thêm cơ hội lựa chọn công việc, phát triển nghề nghiệp và xây dựng cuộc sống ổn định, có chất lượng. Qua đó, Thành phố không chỉ phát huy tốt hơn nguồn nhân lực mà còn tạo nền tảng xã hội vững chắc cho sự phát triển bền vững của Thủ đô.

- Trân trọng cảm ơn ông!