Đào tạo nhân lực theo nhu cầu thị trường: Tăng cường năng lực dự báo và kết nối

Nghịch lý này cho thấy, khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động không chỉ nằm ở chương trình học, mà còn ở khả năng dự báo nhu cầu về nhân lực, cơ chế kết nối doanh nghiệp với nhà trường và trách nhiệm đối với đầu ra.

Cơ sở đào tạo và doanh nghiệp kết nối chưa hiệu quả

Đại biểu Quốc hội Trần Mạnh Huy, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, nguyên nhân dẫn đến tình trạng lệch pha cung - cầu là cơ chế dự báo nhu cầu thị trường và sự kết nối giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả. Cùng với đó là cơ chế quản lý, đánh giá và phân bổ nguồn lực.

Cách đánh giá giảng viên còn nặng về bằng cấp, trong khi năng lực nghiên cứu, năng lực sư phạm và kinh nghiệm thực tiễn tại doanh nghiệp là những nhóm năng lực khác nhau. “Những chuyên gia có khả năng giải quyết các bài toán công nghệ, vận hành hoặc quản trị trong môi trường thực tế có thể đem lại giá trị lớn cho người học, nhưng việc đưa họ vào giảng dạy lâu dài không đơn giản nếu cơ chế tuyển dụng, đãi ngộ và đánh giá chưa phù hợp. Ngược lại, nếu giảng viên thiếu cơ hội tham gia dự án thực tế hoặc làm việc với doanh nghiệp, chương trình, học liệu và phương pháp giảng dạy có thể chậm cập nhật so với tốc độ phát triển của công nghệ”, ông Trần Mạnh Huy nêu.

Từ phía doanh nghiệp, việc tham gia đào tạo cũng đi kèm chi phí và rủi ro. Giám đốc điều hành Công ty TNHH Công nghệ ezCloud Toàn cầu Nguyễn Hoàng Dương cho rằng, doanh nghiệp khó dự báo chính xác nhu cầu tuyển dụng trong khoảng 5 năm tới. Đồng thời, việc cử chuyên gia hướng dẫn, cung cấp thiết bị và tổ chức thực hành đều cần nguồn lực. Trong khi đó, người lao động sau đào tạo có thể chuyển sang làm việc cho đơn vị khác. Cơ sở giáo dục cũng phải đáp ứng các yêu cầu về chương trình, đội ngũ và điều kiện đào tạo theo quy định.

Khi chưa có cơ chế phân chia rõ, chi phí và trách nhiệm hợp tác giữa hai bên dễ dừng ở những hoạt động ngắn hạn, như tiếp nhận sinh viên thực tập, tài trợ học bổng hoặc tuyển dụng sau tốt nghiệp. Doanh nghiệp tham gia ở khâu cuối, còn việc xác định nhu cầu và trang bị năng lực cho người học chủ yếu vẫn do nhà trường đảm nhiệm.

Theo đại biểu Trần Mạnh Huy, khi nguồn thu của cơ sở đào tạo phụ thuộc nhiều vào tuyển sinh, nhà trường có thể chịu sức ép mở ngành, tăng chỉ tiêu theo xu hướng quan tâm của xã hội, trong khi chưa đầu tư tương xứng cho tư vấn hướng nghiệp, thực hành và theo dõi đầu ra. Vì vậy, tư vấn nghề nghiệp không nên chỉ phục vụ tuyển sinh mà phải trở thành một phần trách nhiệm của cơ sở đào tạo đối với người học.

Đặt hàng đào tạo gắn với trách nhiệm đầu ra

Từ kinh nghiệm của những quốc gia đạt nhiều thành tựu trong phát triển nguồn nhân lực như Israel, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, GS.TS Nguyễn Văn Thành, chuyên gia tư vấn cao cấp Hội đồng Lý luận Trung ương cho rằng, cần đổi mới toàn diện nội dung, phương pháp đào tạo theo mô hình “Giáo dục 4.0”. Cụ thể là chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực, lấy nhu cầu thị trường làm trung tâm và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông minh trong quản lý giáo dục.

Thảo luận tại tổ trong khuôn khổ kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cũng nhấn mạnh ý nghĩa của cơ chế đặt hàng đào tạo gắn với đầu ra. Theo đó, các đơn vị có thể đặt hàng các cơ sở đào tạo cung ứng nhân lực theo nhu cầu thực tế và chi trả dựa trên kết quả việc làm của người học.

Cùng với định hướng chính sách, hành lang pháp lý cho sự tham gia của doanh nghiệp trong đào tạo cũng được mở rộng. Nghị quyết số 248/2025/QH15 của Quốc hội cho phép cơ sở giáo dục hợp tác với tổ chức khoa học và công nghệ, viện nghiên cứu, doanh nghiệp để triển khai chương trình đào tạo gắn với thị trường lao động. Luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15 quy định về sự tham gia của doanh nghiệp trong đào tạo, tiếp nhận nhà giáo và người học thực tập, tham gia xây dựng chương trình, giáo trình.

Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi được chuyển thành những cơ chế hợp tác khả thi. Theo ông Trần Mạnh Huy, doanh nghiệp và nhà trường có thể bắt đầu bằng việc cùng xây dựng chuẩn năng lực, đưa bài toán thực tế vào chương trình giảng dạy, tổ chức hướng dẫn thực hành và đánh giá kết quả học tập. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa đủ nguồn lực, hiệp hội ngành nghề có thể đóng vai trò kết nối, tổ chức đào tạo chung và chia sẻ chi phí. Chuyên gia đến từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy cần có hợp đồng, chế độ đãi ngộ và trách nhiệm rõ ràng. Khi đó, sự tham gia của doanh nghiệp sẽ vượt khỏi những buổi chia sẻ kinh nghiệm đơn lẻ để trở thành một phần thường xuyên của quá trình đào tạo.

Cùng với cơ chế phối hợp là yêu cầu đánh giá đầu ra bằng dữ liệu. Ông Trần Mạnh Huy đề xuất công khai kết quả việc làm sau tốt nghiệp và kiểm chứng bằng dữ liệu tổng hợp từ hệ thống bảo hiểm xã hội, thay vì chỉ dựa vào khảo sát của từng cơ sở đào tạo. Dữ liệu này cũng cần được kết nối với thông tin dự báo nhu cầu nhân lực. Khi có nguồn dữ liệu đủ tin cậy, cơ quan quản lý có thể xác định lĩnh vực ưu tiên, nhà trường điều chỉnh chỉ tiêu và chương trình, còn doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sử dụng lao động.