Bảo tồn di sản văn hóa: Chuyển đổi số gắn với dữ liệu và tri thức

Mở rộng cách tiếp cận và nhận diện di sản

Theo TS.KTS Nguyễn Quốc Tuân, Trưởng khoa Kiến trúc – Công trình, Trường Đại học Phương Đông, các công nghệ như quét laser, chụp ảnh đo đạc, mô hình thông tin công trình di sản (HBIM), thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) hay bản sao số đang hỗ trợ đáng kể cho công tác khảo sát, lưu trữ và quản lý di sản. Từ dữ liệu thu thập được, các nhà nghiên cứu có thể xây dựng mô hình không gian, theo dõi tình trạng công trình, nhận diện những biến đổi và hỗ trợ đánh giá nguy cơ xuống cấp.

Tại di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, công tác số hóa đã tạo lập nguồn tư liệu phục vụ lưu trữ, nghiên cứu và quản lý di sản. Theo đó, hơn 200 tư liệu, ảnh lịch sử, văn bia, bản dập, hoành phi, câu đối đã được số hóa 2D; 155 hiện vật được số hóa 3D. Cùng với đó, 43 hạng mục kiến trúc và 94 điểm panorama 360 độ được xây dựng trên môi trường số. Đặc biệt, toàn bộ 82 bia Tiến sĩ đã được số hóa 3D, tạo nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu, đối chiếu và lưu giữ thông tin về di sản.

Tại di tích Nhà tù Hỏa Lò, nhiệm vụ số hóa 3D toàn bộ hiện vật và đơn nguyên kiến trúc đang được triển khai trong năm 2026. Nội dung thực hiện bao gồm quét 3D hiện vật gốc, ghi nhận không gian kiến trúc, số hóa tư liệu, hình ảnh và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, lưu trữ, tra cứu, tham quan ảo và chia sẻ thông tin. Đây là bước đi nhằm tạo lập nguồn dữ liệu có hệ thống, hỗ trợ công tác bảo tồn và khai thác giá trị di tích.

Công nghệ còn mở rộng khả năng nghiên cứu di sản. Tại hội thảo khoa học “Kỹ thuật và công nghệ ứng dụng bảo tồn di sản văn hóa trong kỷ nguyên chuyển đổi số” do Viện Bảo tồn di tích tổ chức ngày 12-11-2026, TS Tạ Thị Hoàng Vân, Phó Giám đốc Cung Triển lãm Kiến trúc Quy hoạch Xây dựng Quốc gia đề xuất khung phương pháp nghiên cứu tích hợp đa lớp, sử dụng GIS để kết nối dữ liệu về nền tảng tự nhiên, mạng lưới kết nối, cấu trúc cư trú, không gian xã hội – tín ngưỡng, ý nghĩa và ký ức. Cách tiếp cận này giúp nhận diện di sản trong mối liên hệ với không gian văn hóa, cảnh quan và đời sống cộng đồng, thay vì chỉ xem xét từng di tích riêng lẻ. Qua đó, việc nghiên cứu không chỉ xác định di sản ở đâu, có những giá trị gì, mà còn làm rõ mối quan hệ giữa các lớp giá trị, góp phần nhận diện đầy đủ hơn cấu trúc không gian – văn hóa của di sản.

Dữ liệu chuẩn xác và tri thức con người là nền tảng

Khả năng tạo dựng hình ảnh, mô phỏng không gian và hỗ trợ phân tích dữ liệu của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở thêm cơ hội cho nghiên cứu, sáng tạo văn hóa. Tuy nhiên, trong bảo tồn di tích, một hình ảnh có vẻ hợp lý chưa chắc đã phản ánh đúng lịch sử, cấu tạo hay tình trạng thực tế của công trình. Đây là vấn đề được KTS Đinh Việt Phương, Công ty cổ phần Tư vấn thiết kế và Giải pháp công nghệ 3DART nhấn mạnh khi bàn về giới hạn của AI trong bảo tồn và tu bổ di tích.

Với đình cổ, nhà cổ và công trình kiến trúc gỗ, mỗi cấu kiện có thể lưu giữ dấu vết chế tác, biến đổi vật liệu và những lần sửa chữa qua thời gian. Một vết đục, lỗ mộng hay đoạn chắp nối không đơn thuần là khiếm khuyết cần xóa bỏ, mà có thể chứa thông tin quan trọng về lịch sử công trình. Nếu chỉ sử dụng AI để tạo hình ảnh hoàn chỉnh, cân đối hơn về thị giác, những dấu tích có thể bị che lấp. Hơn nữa, hình ảnh bề mặt không thể phản ánh đầy đủ tình trạng vật liệu bên trong, độ ẩm, liên kết hay khả năng chịu lực của cấu kiện. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm tư liệu tương tự, nhận diện dấu hiệu cần kiểm tra hoặc phân tích dữ liệu đo đạc đã được xác thực. Nhưng việc quyết định giữ lại, gia cố hay thay thế cấu kiện vẫn phải dựa trên khảo sát thực tế, đánh giá liên ngành và trách nhiệm của chuyên gia. Việc tham vấn người trông nom, sử dụng di tích và cộng đồng cũng rất cần thiết để nhận diện những giá trị gắn với tín ngưỡng, sinh hoạt và ký ức tại di tích.

Từ đó, KTS Đinh Việt Phương đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu di sản Việt Nam có định danh, nguồn gốc rõ ràng và được chuyên gia xác nhận, phục vụ tra cứu, huấn luyện và kiểm định AI. Dữ liệu không nên chỉ dừng ở những bộ ảnh hoặc mô hình 3D đơn lẻ, mà cần ghi nhận thông tin từ tổng thể công trình đến từng cấu kiện, vị trí, vật liệu, lịch sử tu sửa và kết quả khảo sát. Đặc biệt, tư liệu quan sát trực tiếp, kết quả đo đạc, nhận định chuyên môn, giả thuyết nghiên cứu và hình ảnh do AI tạo ra phải được phân biệt rõ, tránh biến nội dung suy luận thành chứng cứ đã được xác nhận. Dữ liệu lưu trữ gốc cũng cần được phân biệt với dữ liệu tuyển chọn phục vụ huấn luyện và kiểm định AI.

Yêu cầu này cũng được đặt ra trong các chủ trương, chính sách về phát triển văn hóa và bảo vệ di sản. Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 2-12-2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình số hóa di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030, hướng tới xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu thống nhất, phục vụ lưu trữ, quản lý, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra mục tiêu phấn đấu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt trong năm 2026, đồng thời nhấn mạnh phát triển hạ tầng dữ liệu văn hóa và ứng dụng công nghệ mới.

Theo TS Phạm Thị Khánh Ngân, Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, một trong những yêu cầu hiện nay là khắc phục tình trạng dữ liệu di sản được xây dựng, quản lý phân tán tại các cơ quan, đơn vị. Cần hướng tới hạ tầng dữ liệu có khả năng tích hợp, kết nối, chia sẻ thông tin giữa các hệ thống, đồng thời thống nhất tiêu chí và quy trình cập nhật. Với Hà Nội, thành phố đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 100% di tích quốc gia đặc biệt trong năm 2026, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa có khả năng kết nối, chia sẻ.

Công nghệ không tự tạo ra sự hiểu biết về di sản nếu thiếu dữ liệu đáng tin cậy, phương pháp nghiên cứu phù hợp và sự tham gia của con người. Đầu tư cho hạ tầng số vì thế cần đi cùng việc chuẩn hóa tư liệu, bồi dưỡng đội ngũ chuyên môn và ghi nhận tri thức của cộng đồng. Đó cũng là cách để những công cụ ngày càng hiện đại thực sự phục vụ mục tiêu lâu dài: Hiểu sâu hơn, gìn giữ tốt hơn để phát huy đúng giá trị di sản.