Sáng tạo trở thành động lực phát triển của Hà Nội

Phóng viên: Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế từ năm 2019. Đến nay, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo đang dần mở rộng từ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thành không gian kết nối các nguồn lực sáng tạo. Ông nhìn nhận như thế nào về bước chuyển này và vai trò của lễ hội trong hành trình xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố Sáng tạo?

Ông Jonathan Wallace Baker: Tôi cho rằng đây là bước phát triển tự nhiên trong hành trình đồng hành giữa Hà Nội và UNESCO. Từ danh hiệu Thành phố vì Hòa bình, thể hiện cam kết đối với hòa bình, hòa hợp xã hội và hiểu biết quốc tế, đến việc gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế năm 2019, Hà Nội luôn biết cách kế thừa những giá trị quá khứ, đồng thời hướng tầm nhìn tới tương lai. Hành trình đó cũng cho thấy, văn hóa và sáng tạo có thể gắn kết con người, thúc đẩy hợp tác quốc tế và đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của thành phố.

UNESCO rất vui mừng được đồng hành lâu dài cùng sáng kiến quan trọng này. Từ năm 2021, thông qua quan hệ đối tác với Tập đoàn SOVICO, chúng tôi đã phối hợp với Hà Nội và các đối tác nhằm đóng góp vào sự phát triển của hễ hội cũng như hệ sinh thái sáng tạo của thành phố.

Tôi đặc biệt đánh giá cao cách Hà Nội tổ chức lễ hội năm nay. Một điểm đáng chú ý là lễ hội không còn giới hạn trong một sự kiện, hay một vài tuần hoạt động. Các chương trình, hoạt động hợp tác đã bắt đầu từ tháng 1, với sự tham gia của nhiều đối tác và cộng đồng trong suốt cả năm, trước khi hội tụ tại chương trình chính diễn ra từ ngày 13 đến 28-11. Điều đó cho thấy lễ hội đang dần trở thành một nền tảng sáng tạo rộng mở, có sức lan tỏa trên toàn thành phố.

Tên mùa “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "kinh tế sáng tạo" của Lễ hội năm nay cũng rất giàu ý nghĩa, gợi mở sự kết nối giữa truyền thống thủ công, thương mại lâu đời của Hà Nội với những cơ hội của nền kinh tế sáng tạo hiện đại. Theo tôi, những kỹ năng và tri thức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ không đơn thuần là di sản cần gìn giữ, mà còn có thể trở thành nguồn cảm hứng cho những ý tưởng, sản phẩm và phương thức thể hiện sáng tạo mới.

Với hơn 150 hoạt động, gần 1.000 nghệ sĩ, nghệ nhân tham gia cùng sự góp mặt của 15 trường đại học, cao đẳng, lễ hội năm nay quy tụ lực lượng sáng tạo rất đa dạng. Những kết nối này sẽ giúp sáng tạo không chỉ dừng lại ở ý tưởng, hay hoạt động trưng bày, mà còn tạo ra cơ hội và giá trị lâu dài cho nền kinh tế thành phố.

Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần của Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO: Khuyến khích các thành phố đưa văn hóa và sáng tạo trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển. Tôi rất vui khi thấy Hà Nội đang tiếp tục theo đuổi định hướng đó.

PV: Hà Nội có lợi thế lớn về di sản, làng nghề truyền thống và lực lượng sáng tạo trẻ. Theo ông, thành phố cần làm gì để kết nối, phát huy những nguồn lực này, đồng thời tạo cơ hội để các nghệ nhân và cộng đồng địa phương cùng tham gia, hưởng lợi từ kinh tế sáng tạo?

Ông Jonathan Wallace Baker: Một trong những lợi thế đặc biệt của Hà Nội là sự gắn bó giữa di sản văn hóa, nghề thủ công, hoạt động buôn bán và đời sống thường ngày. Thành phố có khoảng 1.350 làng nghề thủ công và giao thương truyền thống, tạo sinh kế cho khoảng 800.000 người. Đây là nơi lưu giữ những tri thức, kỹ năng được trao truyền qua nhiều thế hệ, bên cạnh một thế hệ trẻ ngày càng năng động trong các lĩnh vực thiết kế, nghệ thuật, kiến trúc và kinh doanh sáng tạo.

Điều quan trọng là kết nối những nguồn lực này, để tri thức và kỹ năng truyền thống trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo đương đại, đồng thời, nghệ nhân và cộng đồng gìn giữ di sản có thêm cơ hội phát triển, được hưởng lợi xứng đáng từ những đóng góp của mình.

Các cơ chế, chính sách ở cấp quốc gia và thành phố, trong đó có mục tiêu đưa công nghiệp sáng tạo đóng góp 7% GDP vào năm 2030, cùng định hướng phát triển các trung tâm công nghiệp văn hóa, sẽ tạo nền tảng quan trọng cho quá trình này. Tuy nhiên, cần quan tâm đến những nhu cầu thiết thực của người làm sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ, như không gian làm việc, trưng bày với chi phí hợp lý, khả năng tiếp cận mạng lưới chuyên môn, thị trường và cơ hội phát triển sản phẩm mới.

Giáo dục cũng giữ vai trò quan trọng. Việc các trường đại học, cao đẳng tham gia lễ hội năm nay mở ra cơ hội kết nối nhà trường với làng nghề, thiết chế văn hóa và doanh nghiệp thông qua nghiên cứu, thử nghiệm, thiết kế và đào tạo kỹ năng. Qua đó, người trẻ có điều kiện phát triển năng lực, còn tri thức nghề truyền thống tiếp tục được trao truyền và làm mới.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm người dân và cộng đồng địa phương thực sự được hưởng lợi từ quá trình phát triển này. Các hoạt động văn hóa tại khu dân cư và không gian công cộng cần tạo điều kiện để người dân dễ dàng tham gia, đồng thời có tiếng nói trong việc định hình đời sống văn hóa tại chính nơi mình sinh sống.

Phóng viên: Một trong những giá trị của Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO là tạo cơ hội giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm giữa các thành phố. Theo ông, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội có thể phát huy vai trò cầu nối này như thế nào để không chỉ thu hút sự tham gia của bạn bè quốc tế, mà còn hình thành những chương trình hợp tác lâu dài?

Ông Jonathan Wallace Baker: Tôi tin rằng lễ hội có tiềm năng trở thành điểm gặp gỡ quan trọng của cộng đồng sáng tạo, không chỉ tại Hà Nội, Việt Nam, mà còn với bạn bè quốc tế. Điều quan trọng là tạo cơ hội để mọi người thực sự gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, cùng làm việc và xây dựng những mối quan hệ có thể tiếp tục sau khi lễ hội kết thúc.

Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO là khuôn khổ rất hữu ích cho quá trình này. Đây là mạng lưới do các thành phố xây dựng và dành cho các thành phố, nơi các thành viên có thể chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau và cùng phát triển những hoạt động hợp tác dựa trên mối quan tâm chung.

Với tư cách là Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực Thiết kế, Hà Nội có thêm cơ hội kết nối với các thành phố thành viên, tìm hiểu cách họ phát triển sáng tạo đô thị, bảo tồn di sản và thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa, đồng thời chia sẻ những kinh nghiệm và hướng tiếp cận của chính mình.

Hà Nội đã có những nền tảng tốt để phát triển các hoạt động này. Chẳng hạn, Hội thảo quốc tế về lễ hội tại các Thành phố Sáng tạo được tổ chức tại Hà Nội vào tháng 12-2025 đã quy tụ đại diện các thành phố như: Dundee, Bandung và Nagoya. Các đại biểu chia sẻ kinh nghiệm về huy động nguồn lực, thu hút sự tham gia của cộng đồng và đánh giá tác động của các sự kiện văn hóa. Tôi nghĩ Hà Nội hoàn toàn có thể tiếp tục phát huy những kết nối đó thông qua các dự án và hoạt động hợp tác cụ thể hơn.

Lễ hội năm nay cũng mang đến nhiều cơ hội thiết thực để nghệ sĩ, nghệ nhân và những người thực hành sáng tạo trong nước, quốc tế cùng làm việc. Gần 100 nghệ sĩ quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài tham gia bên cạnh lực lượng sáng tạo trong nước sẽ tạo nên môi trường thuận lợi cho giao lưu, hợp tác.

Tôi đặc biệt quan tâm đến các chương trình lưu trú sáng tác, bởi đây là dịp để nghệ sĩ có thời gian tìm hiểu bối cảnh địa phương, làm việc cùng nhau và phát triển ý tưởng thông qua quá trình sáng tạo chung.

Các trường đại học và thiết chế văn hóa cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì những kết nối này, thông qua các chương trình hợp tác nghiên cứu, hội thảo, dự án chung, hay hoạt động trao đổi giữa sinh viên và chuyên gia sáng tạo.

Bên cạnh đó, tôi nghĩ còn nhiều cơ hội để tăng cường hợp tác dài hạn giữa bốn Thành phố Sáng tạo của Việt Nam: Hà Nội trong lĩnh vực Thiết kế, Hội An trong lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian, Đà Lạt trong lĩnh vực Âm nhạc và thành phố Hồ Chí Minh trong lĩnh vực Điện ảnh. Sự kết nối giữa các lĩnh vực này có thể mở ra những dự án sáng tạo liên ngành thú vị, tiếp cận đông đảo công chúng hơn.

Tôi hy vọng trong tương lai, lễ hội không chỉ là nơi giới thiệu các hoạt động sáng tạo hằng năm, mà còn là điểm khởi đầu cho những mối quan hệ hợp tác được duy trì thường xuyên. Khi đó, những kết nối hình thành tại Hà Nội có thể tiếp tục tạo ra sản phẩm sáng tạo mới, cơ hội nghề nghiệp và những mối quan hệ quốc tế lâu dài.

Phóng viên: Theo ông, Hà Nội cần nhìn nhận, đánh giá những giá trị mà lễ hội mang lại như thế nào, đặc biệt đối với người làm sáng tạo, cộng đồng và sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa?

Ông Jonathan Wallace Baker: Lượng khách tham quan và sự hưởng ứng của công chúng tất nhiên là những chỉ dấu quan trọng về sức lan tỏa của lễ hội. Nhưng với định hướng tập trung nhiều hơn vào kinh tế sáng tạo trong năm nay, tôi nghĩ chúng ta cần nhìn xa hơn và đặt câu hỏi: Lễ hội thực sự mang lại những cơ hội gì cho những người đang hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo?

Chẳng hạn, các nhà thiết kế và nghệ nhân tham gia có nhận được đơn đặt hàng mới, hay tìm được đối tác kinh doanh hay không? Những sản phẩm được hình thành từ lễ hội có tiếp cận được khách hàng và thị trường mới không? Các doanh nghiệp sáng tạo trẻ có tạo ra doanh thu và tiếp tục duy trì hoạt động sau lễ hội hay không? Đây là những kết quả rất đáng quan tâm nếu chúng ta muốn biết các hoạt động văn hóa có thể tạo ra giá trị kinh tế lâu dài như thế nào.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh giá trị của những mối quan hệ hợp tác được duy trì sau lễ hội. Chẳng hạn, khi một nghệ nhân truyền thống làm việc cùng một nhà thiết kế trẻ, kết quả ban đầu có thể là một sản phẩm mới hoặc một cuộc triển lãm. Nhưng điều đáng quan tâm hơn là liệu họ có tiếp tục hợp tác hay không, sản phẩm có được đưa vào sản xuất, kinh doanh hay không, và cả hai bên có thực sự gia tăng thu nhập, kỹ năng cũng như cơ hội phát triển từ sự hợp tác đó hay không?

Một khía cạnh khác là những thay đổi đối với hạ tầng sáng tạo của thành phố. Khu vực chợ Đồng Xuân và các không gian di sản lân cận có nhiều tiềm năng kết nối di sản, thiết kế và hoạt động thương mại. Lễ hội có thể tạo điều kiện để thử nghiệm những cách khai thác không gian mới, đưa tiểu thương, nghệ nhân, nhà thiết kế và cộng đồng đến gần nhau hơn. Những kinh nghiệm thực tế này sẽ rất hữu ích cho Hà Nội trong quá trình phát triển và quản lý các không gian văn hóa, sáng tạo thời gian tới.

Để đánh giá được những kết quả đó, tôi nghĩ thành phố không nên chỉ dừng lại ở thời điểm lễ hội kết thúc. Có thể bắt đầu bằng việc thu thập thông tin từ các chuyên gia và doanh nghiệp sáng tạo đăng ký tham gia trước khi lễ hội diễn ra, sau đó tiếp tục theo dõi sau sáu tháng hoặc một năm.

Qua đó, chúng ta sẽ biết những mối quan hệ hợp tác nào còn được duy trì, cơ hội mới nào đã xuất hiện, những khó khăn nào vẫn cần tháo gỡ. Ý kiến phản hồi của người dân cũng rất quan trọng, đặc biệt trong việc đánh giá liệu ngày càng có nhiều cộng đồng được tiếp cận và tham gia các hoạt động văn hóa hay chưa.

Tôi đánh giá việc Hà Nội đang phối hợp với UNESCO xây dựng khung chỉ số thống kê cho các ngành công nghiệp văn hóa là một bước tiến quan trọng. Đây sẽ là công cụ hữu ích để thành phố đánh giá đầy đủ hơn, không chỉ về đóng góp kinh tế, mà cả những giá trị xã hội và văn hóa mà các hoạt động này mang lại.

Sau cùng, tôi hy vọng mỗi kỳ lễ hội sẽ để lại cho Hà Nội nhiều hơn những sự kiện thành công, những dấu hiệu tích cực về sự quan tâm của công chúng. Điều quan trọng là lễ hội có thể tạo ra các mối quan hệ hợp tác mới, giúp đội ngũ sáng tạo nâng cao năng lực, tạo thêm cơ hội cho cộng đồng địa phương và mang lại những bài học kinh nghiệm thực tiễn để thành phố hoàn thiện chính sách.

Theo tôi, đó mới chính là những đóng góp lâu dài và có ý nghĩa của lễ hội đối với hành trình phát triển của Hà Nội với tư cách là Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế.

Xin trân trọng cám ơn ông!