Hội thảo khoa học cấp quốc gia 950 năm Quốc Tử Giám: Phát huy di sản đạo học, trọng dụng hiền tài cho khát vọng phát triển đất nước

Hội thảo nhằm làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục của Quốc Tử Giám; trao đổi về việc kế thừa truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài trong phát triển giáo dục, con người và nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Dự hội thảo có các đồng chí: Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Đoàn Minh Huấn; Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng; Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Nguyễn Xuân Thắng; nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nguyễn Thị Doan; Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tổ chức Trung ương Hoàng Trung Dũng; Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Kim Sơn; Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội Bùi Thế Duy; Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Nguyễn Văn Chiến; Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Nguyễn Duy Bắc; Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Lý luận Trung ương Nguyễn Mạnh Hùng; Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Bộ Quốc phòng, Trung tướng Lê Minh Quang; Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong.

Cùng dự có các đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước; lãnh đạo ban, bộ, ngành, cơ quan Trung ương; các đồng chí trong Thường trực, Ban Thường vụ Thành ủy, lãnh đạo HĐND, UBND thành phố, Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội; chuyên gia, nhà khoa học, đại diện các cơ quan, đơn vị, tổ chức có liên quan…

Giá trị đạo học cần được chuyển hóa thành động lực phát triển

Năm 1070, Văn Miếu được xây dựng tại Thăng Long. Năm 1075, triều Lý tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên và đến năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập dưới triều vua Lý Nhân Tông. Những dấu mốc này thể hiện sự quan tâm của nhà nước Đại Việt đối với giáo dục, học vấn và việc tuyển chọn người có tài năng tham gia công việc quốc gia. Trải qua 950 năm, Quốc Tử Giám trở thành biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài. Những giá trị ấy được lưu giữ qua các di tích, tư liệu lịch sử, đặc biệt là 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới của UNESCO năm 2011.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng nhấn mạnh, Quốc Tử Giám ra đời thể hiện tầm nhìn vượt trước của nhà nước Đại Việt trong việc xây dựng thiết chế giáo dục cấp quốc gia, lấy việc học, đạo đức và tri thức làm gốc rễ dựng nước. Trải qua các triều đại và những biến đổi của lịch sử, Quốc Tử Giám đã khẳng định vị thế là một thiết chế giáo dục tiêu biểu, biểu tượng đặc sắc của truyền thống hiếu học, tinh thần tôn sư trọng đạo và tư tưởng trọng dụng hiền tài của dân tộc ta. Hệ thống 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám không chỉ có giá trị tôn vinh các bậc hiền tài, ghi dấu truyền thống khoa bảng mà còn lưu giữ quan niệm sâu sắc của cha ông ta về học vấn, đạo đức và trách nhiệm của người có học đối với đất nước.

Theo Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng, là nơi hình thành và lưu giữ di sản quý báu Quốc Tử Giám, đồng thời với vị thế là Thủ đô, trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, trung tâm lớn về giáo dục, khoa học và đổi mới sáng tạo của cả nước, Hà Nội có trách nhiệm đặc biệt trong việc bảo tồn, phát huy di sản Quốc Tử Giám và tiếp nối truyền thống đạo học của dân tộc. Trách nhiệm ấy phải được thể hiện, cụ thể hóa trong tư duy, định hướng phát triển, chính sách giáo dục, nghiên cứu phát triển khoa học, trọng dụng nhân tài và xây dựng môi trường văn hóa của Thủ đô.

Đồng chí Trần Đức Thắng cũng nhận định, đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, với khát vọng vươn lên mạnh mẽ, đạt hai mục tiêu 100 năm và hướng đến xây dựng nước Việt Nam phát triển hùng cường, văn minh, thịnh vượng. Để hiện thực hóa tầm nhìn ấy, giáo dục phải kiến tạo, dẫn dắt sự phát triển của Thủ đô và quốc gia; văn hóa phải thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển.

“

Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh”. Những giá trị kết tinh trong Quốc Tử Giám về truyền thống đạo học và tinh thần trọng dụng hiền tài không chỉ là những giá trị cần được bảo tồn mà còn phải được chuyển hóa thành động lực phát triển

Bí thư Thành ủy Trần Đức Thắng nhấn mạnh.

Bí thư Thành ủy Hà Nội khẳng định, từ dấu mốc 950 năm Quốc Tử Giám, tầm nhìn hướng tới năm 2076 - kỷ niệm 1.000 năm Quốc Tử Giám và những chặng đường phát triển tiếp theo không chỉ là một dấu mốc thời gian mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ di sản, phát huy truyền thống đạo học và chuẩn bị những nền tảng vững chắc cho tương lai dân tộc.

Phát biểu đề dẫn tại hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Đoàn Minh Huấn cho biết, cách đây 950 năm, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám tại kinh thành Thăng Long. Quyết định này cho thấy nhà Lý sớm coi việc đào tạo người gánh vác việc nước là trách nhiệm lâu dài của triều đình. Năm 2011, UNESCO ghi danh 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu là Di sản tư liệu thế giới. Văn bia ghi lại các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Đặc biệt, nội dung các bài ký trên bia đá luôn đề cao vai trò của hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Tư tưởng ấy được khái quát sâu sắc qua quan niệm: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” (câu nói được Thân Nhân Trung viết trong bài ký đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất vào năm 1484).

Từ những giá trị đã được khẳng định của Quốc Tử Giám, đồng chí Đoàn Minh Huấn gợi mở các vấn đề cần làm rõ tại hội thảo, đó là: Cần làm rõ đạo học ở Quốc Tử Giám gợi điều gì cho giáo dục hôm nay, qua đó hiểu hơn công lao tiền nhân và nhận rõ những giới hạn lịch sử của nền giáo dục khoa cử; làm thế nào để người có tài được giao đúng việc, có điều kiện phát huy sở trường; và làm thế nào để đưa di sản Quốc Tử Giám vào nhà trường.

Phát huy di sản đạo học trong đời sống đương đại

Tham luận tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), GS.TSKH, Nhà giáo nhân dân Vũ Minh Giang cho biết, trải qua gần một thiên niên kỷ với nhiều biến đổi của lịch sử, Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng đặc biệt của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và văn hiến dân tộc. Tuy nhiên, giá trị của Quốc Tử Giám không chỉ giới hạn ở một trường học dành cho hoàng gia, quý tộc hay một thiết chế truyền bá Nho học, mà còn thể hiện vai trò của giáo dục trong thiết chế quản trị quốc gia dưới thời nhà nước quân chủ Việt Nam.

Theo GS.TSKH Vũ Minh Giang, sự ra đời của Quốc Tử Giám phản ánh bước chuyển quan trọng trong lịch sử quản trị Đại Việt, khi tri thức bắt đầu được thể chế hóa. Nếu trước đó, việc học chủ yếu phụ thuộc vào gia đình, làng xã, các thầy đồ và cộng đồng học thuật, thì từ thế kỷ XI, nhà nước đã trực tiếp tham gia xây dựng những thiết chế giáo dục chính thức. Đây là dấu mốc cho thấy tầm nhìn của các triều đại phong kiến trong việc xây dựng nền tảng tri thức, đào tạo đội ngũ nhân lực phục vụ đất nước.

Từ góc nhìn đó, GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh, bài học đầu tiên từ lịch sử Quốc Tử Giám là mỗi quốc gia cần có chiến lược lâu dài về phát triển nhân tài. Ông cho rằng, không một đất nước nào có thể phát triển bền vững nếu thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ chuyên gia, những người có năng lực lãnh đạo và cơ chế trọng dụng nhân tài. Trong bối cảnh kinh tế tri thức, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và cạnh tranh quốc tế ngày càng sâu rộng, chất lượng nguồn nhân lực trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực phát triển quốc gia.

Nhìn nhận giá trị đạo học Quốc Tử Giám từ góc độ phát triển nhân tài hiện nay, PGS.TS Nguyễn Duy Bắc, Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, từ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo đến quan niệm “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, dân tộc Việt Nam đã sớm nhận thức sâu sắc mối quan hệ giữa con người, tri thức và sự hưng thịnh của đất nước. Sự ra đời của Quốc Tử Giám năm 1076, cùng quá trình phát triển của nền giáo dục và khoa cử trong lịch sử, là biểu hiện tiêu biểu cho nỗ lực của nhà nước quân chủ Việt Nam trong đào tạo, tuyển chọn và sử dụng nhân tài phục vụ quốc gia.

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Bắc, trong điều kiện hiện nay, phát triển nhân tài không đơn thuần là nhiệm vụ của ngành giáo dục hay một chính sách nhân sự riêng lẻ, mà đã trở thành vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực phát triển của mỗi quốc gia. Do đó, chính sách phát triển nhân tài cần được tổ chức thành một quá trình liên thông, có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và xã hội, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động đào tạo hoặc các chương trình thu hút, đãi ngộ riêng lẻ.

Không chỉ tập trung nhìn nhận những giá trị lịch sử, Hội thảo khoa học cấp quốc gia kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám còn đặt ra yêu cầu tiếp tục chuyển hóa tinh hoa đạo học thành nguồn lực cho sự phát triển đất nước.

Với 71 tham luận và 4 chuyên đề nghiên cứu chuyên sâu của các nhà khoa học, chuyên gia, Hội thảo tập trung làm rõ những giá trị tiêu biểu của di sản Quốc Tử Giám, trong đó nổi bật là truyền thống hiếu học và khát vọng vươn lên bằng tri thức; đạo lý tôn sư trọng đạo, đề cao nhân cách và trách nhiệm trong sự nghiệp giáo dục; tư tưởng trọng dụng hiền tài, coi nhân tài là nguồn lực quan trọng đối với vận mệnh quốc gia. Các nghiên cứu đồng thời xem xét vai trò của Quốc Tử Giám trong lịch sử giáo dục và quản trị quốc gia, nhận diện những giá trị có thể kế thừa trên tinh thần khoa học, khách quan, phù hợp với điều kiện phát triển hiện nay.

Phát huy giá trị di sản, tạo động lực phát triển bền vững

Phát biểu kết luận Hội thảo khoa học cấp quốc gia kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong đánh giá cao những đóng góp tâm huyết, trách nhiệm và hàm lượng khoa học của các đại biểu. Đồng chí khẳng định, với quy mô cấp quốc gia, hội thảo đã thống nhất phương pháp luận quan trọng: Nghiên cứu lịch sử 950 năm Quốc Tử Giám phải được đặt trong bối cảnh và điều kiện lịch sử cụ thể qua từng giai đoạn, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm sâu sắc, phục vụ tiến trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Theo đồng chí Nguyễn Văn Phong, hội thảo đã thống nhất khẳng định giá trị to lớn và ý nghĩa sâu sắc của sự kiện thành lập Quốc Tử Giám cũng như di sản 950 năm qua. Di sản này có đóng góp quan trọng trong việc hình thành nền quốc học Việt Nam, định hình bản sắc văn hóa, làm phong phú và sâu sắc thêm nền văn hiến dân tộc.

Đáng chú ý, định hướng phát huy di sản được đặt ra không chỉ dừng lại ở công tác bảo tồn mà cần hướng tới khai thác, phát huy các giá trị trên nhiều phương diện. Trong đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa; biến di tích thành môi trường giáo dục sinh động, góp phần bồi đắp tinh thần hiếu học và ý thức học tập suốt đời cho thế hệ trẻ.

Từ truyền thống tôn sư trọng đạo và tinh hoa đạo học Việt Nam, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong cho rằng, hội thảo đã gợi mở nhiều định hướng cần tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu. Trước hết, cần đánh giá sâu sắc hơn tầm nhìn của triều đại nhà Lý dưới thời vua Lý Nhân Tông trong việc xây dựng thiết chế giáo dục quốc gia, đặt nền móng cho sự phát triển của nền quốc học Việt Nam.

Một vấn đề quan trọng khác là nghiên cứu, vận dụng kinh nghiệm quốc tế để xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ về Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đặc biệt là giá trị của 82 bia Tiến sĩ; đồng thời kết nối với hệ thống các không gian Văn Miếu trên cả nước. Đây sẽ là cơ sở phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, cũng như mở ra những hướng khai thác mới trong phát triển công nghiệp văn hóa.

Đặc biệt, việc phát huy giá trị di sản cần gắn với quá trình cụ thể hóa Quy hoạch Thủ đô. Thành ủy Hà Nội đã chỉ đạo nghiên cứu tổng thể, chuẩn bị cho dấu mốc kỷ niệm 1.000 năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Trong đó, định hướng mở rộng không gian kết nối di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám với các không gian văn hóa xung quanh nhằm hình thành một không gian di sản có giá trị và tầm vóc quốc tế.

Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong khẳng định, thành phố Hà Nội sẽ tiếp thu, chắt lọc và cụ thể hóa những kết quả nghiên cứu của hội thảo vào công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành phát triển văn hóa Thủ đô. Qua đó, không chỉ bảo tồn những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của Quốc Tử Giám mà còn phát huy hiệu quả nguồn lực di sản, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của Hà Nội.

Có thể thấy, từ dấu mốc 950 năm Quốc Tử Giám, vấn đề đặt ra không chỉ là gìn giữ một di sản giáo dục tiêu biểu mà còn là tìm kiếm những phương thức để di sản tiếp tục tham gia vào đời sống đương đại. Khi được kết nối với giáo dục, khoa học công nghệ, du lịch và công nghiệp văn hóa, những giá trị của Quốc Tử Giám sẽ tiếp tục được lan tỏa, trở thành nguồn lực văn hóa và động lực cho sự phát triển bền vững của Thủ đô.