Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026): Tôn vinh tinh hoa đạo học và hiền tài dân tộc

Trước yêu cầu phát triển của Thủ đô trong thời đại mới, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang từng bước đổi mới phương thức bảo tồn, phát huy giá trị di sản, hướng tới trở thành không gian lan tỏa tri thức và khơi nguồn sáng tạo văn hóa đặc sắc của Hà Nội.

Di sản đạo học - mạch nguồn văn hóa dân tộc

Năm 1070, dưới triều Vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được xây dựng, mở đầu cho sự hình thành một không gian văn hóa đặc biệt, nơi tôn vinh đạo học và các bậc hiền tài. Sáu năm sau, năm 1076, Vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Từ đây, Quốc Tử Giám trở thành trung tâm đào tạo nhân tài của đất nước, nơi bồi dưỡng nhiều thế hệ trí thức, danh nhân, góp phần xây dựng và phát triển quốc gia qua các triều đại.

950 năm đã trôi qua, những giá trị mà Quốc Tử Giám để lại vẫn vẹn nguyên ý nghĩa. Đó không đơn thuần là câu chuyện về một ngôi trường cổ, mà còn là biểu tượng của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài và khát vọng vươn lên bằng tri thức của dân tộc Việt Nam. Trong suốt chiều dài lịch sử, giáo dục luôn được coi là nền tảng để xây dựng quốc gia hưng thịnh. Việc học không chỉ hướng tới sự thành đạt của mỗi cá nhân mà còn gắn liền với trách nhiệm đối với đất nước và cộng đồng.

Theo GS.TSKH, Nhà giáo nhân dân Vũ Minh Giang, những giá trị của đạo học Việt Nam được thể hiện qua tinh thần hiếu học, ý chí tự học, truyền thống tôn sư trọng đạo và quan niệm học để làm người, học để phụng sự xã hội. Quốc Tử Giám không chỉ là nơi truyền thụ kiến thức mà còn là môi trường bồi dưỡng nhân cách, đạo đức và trách nhiệm của người trí thức. Những tư tưởng ấy vẫn giữ nguyên giá trị trong xã hội hiện đại, khi tri thức ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng đối với sự phát triển bền vững.

Một trong những di sản tiêu biểu, kết tinh sâu sắc những giá trị đạo học là hệ thống 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Được dựng từ năm 1484 dưới triều Vua Lê Thánh Tông, hệ thống bia ghi danh các nhà khoa bảng trong những kỳ thi tiến sĩ được tổ chức từ năm 1442 đến năm 1779. Mỗi tấm bia không chỉ lưu giữ tên tuổi, quê quán, học vị của những người đỗ đạt mà còn phản ánh tư tưởng giáo dục, quan điểm tuyển chọn và trọng dụng nhân tài của các triều đại phong kiến Việt Nam.

Đặc biệt, nội dung các bài ký trên bia đá luôn đề cao vai trò của hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Tư tưởng ấy được khái quát sâu sắc qua quan niệm: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Đây không chỉ là lời khẳng định về vị trí, vai trò của người tài trong lịch sử mà còn là thông điệp có ý nghĩa lâu dài đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Năm 2011, 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, khẳng định giá trị nổi bật của hệ thống bia đá đối với lịch sử, văn hóa Việt Nam cũng như kho tàng tri thức của nhân loại. Đây là nguồn tư liệu quý giá, giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu sâu hơn về lịch sử giáo dục, khoa cử, tư tưởng chính trị, văn hóa và xã hội Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Đưa di sản trở thành nguồn lực sáng tạo

Trải qua nhiều thế kỷ, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa Thủ đô. Với bề dày lịch sử và những giá trị văn hóa, tri thức đặc sắc, công tác bảo tồn di tích cần được triển khai đồng bộ, từ nghiên cứu khoa học, kiểm kê, bảo quản hiện vật đến số hóa tư liệu và đổi mới phương thức giới thiệu, quảng bá di sản.

Cùng với nhiệm vụ bảo tồn, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang hướng tới một bước chuyển mới: Từ di tích lịch sử, văn hóa trở thành không gian văn hóa sáng tạo, nơi di sản có thể đối thoại với nghệ thuật đương đại, công nghệ và đời sống xã hội. Đây cũng là hướng đi phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của Hà Nội, trong đó di sản được xác định là nguồn lực quan trọng để phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch có giá trị.

Theo Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long, thành phố định hướng đưa Văn Miếu - Quốc Tử Giám trở thành trung tâm văn hóa sáng tạo, mở ra cơ hội kết nối nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà thiết kế, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng. Trên nền tảng những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc và cảnh quan, di tích có thể trở thành không gian tổ chức các triển lãm chuyên đề, tọa đàm, trình diễn nghệ thuật, hoạt động giáo dục trải nghiệm và chương trình kết nối văn hóa. Qua đó, di sản không chỉ được bảo tồn trong không gian tĩnh mà còn được đánh thức thông qua các hoạt động sáng tạo, tạo thêm sức sống cho di tích.

Triển khai định hướng này, nhiều năm qua, Trung tâm Hoạt động Văn hóa, khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã nỗ lực mở rộng không gian di sản, kết nối các khu vực nội tự, vườn Giám và hồ Văn, từng bước tạo nên một tổng thể hài hòa giữa kiến trúc, cảnh quan và các hoạt động văn hóa. TS Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa, khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, trung tâm đã cải tạo, chỉnh trang khu vực nội tự, hồ Văn, vườn Giám; đồng thời thường xuyên tổ chức các hoạt động văn hóa, sáng tạo nhằm tăng sức hấp dẫn của di tích. Công tác ứng dụng công nghệ số trong quản lý và phát huy giá trị di sản ngày càng được đẩy mạnh.

Cùng với việc số hóa tư liệu, hiện vật, hình ảnh để từng bước hình thành hệ thống dữ liệu có tính liên kết, phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý và bảo tồn lâu dài, trung tâm còn hình thành sản phẩm tour đêm trải nghiệm, sử dụng công nghệ, ánh sáng 3D mapping để xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, độc đáo.
Với hệ thống 82 bia tiến sĩ, công nghệ số hỗ trợ lưu trữ hình ảnh, nội dung văn bia, thông tin về tác giả, niên đại và những giá trị lịch sử liên quan. Đây là cơ sở để các nhà nghiên cứu tiếp cận nguồn tư liệu thuận lợi, đồng thời giúp công chúng tìm hiểu sâu hơn về lịch sử khoa cử và truyền thống giáo dục Việt Nam.

“Các giải pháp như mã QR, thuyết minh đa phương tiện và không gian trải nghiệm tương tác… góp phần thay đổi cách công chúng tiếp cận di sản, giúp mọi người dễ dàng khám phá những câu chuyện lịch sử và tìm hiểu các lớp ý nghĩa sâu sắc của từng không gian, hiện vật”, ông Lê Xuân Kiêu chia sẻ.

Hướng tới kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa, khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã triển khai 10 nhóm nhiệm vụ với 72 công việc, trong đó có 50 công việc đã được hoàn thành. Các hoạt động không chỉ hướng tới tổ chức lễ kỷ niệm mà còn tập trung tôn vinh giá trị đạo học Việt Nam, tri ân các bậc tiền nhân, đồng thời quảng bá những giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục của di tích tới công chúng trong nước và quốc tế.

Đáng chú ý, chuỗi hoạt động kỷ niệm chính diễn ra từ ngày 8 đến 15-11 đang thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng. Nổi bật là chương trình nghệ thuật “950 năm Quốc Tử Giám - Minh triết khai văn, mở trí, hội tụ hiền tài”; các triển lãm “Tổ nghề và nhà nho nước Việt”, “Quốc Tử Giám Thăng Long”, “Từ di sản đến ngoại giao văn hóa”… Đặc biệt, Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước” diễn ra ngày 12-11 và Lễ kỷ niệm cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam” vào tối 14-11 là những điểm nhấn quan trọng trong chuỗi sự kiện. Thông qua các hoạt động trưng bày, triển lãm, hội thảo và trải nghiệm văn hóa, những giá trị của nền Quốc học Việt Nam được giới thiệu sinh động hơn tới công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

950 năm Quốc Tử Giám là dấu mốc đặc biệt để nhìn lại một di sản đã đồng hành cùng lịch sử dân tộc. Từ truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài đến những giá trị tư liệu đặc sắc của 82 bia tiến sĩ, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang lưu giữ một phần quan trọng của ký ức và bản sắc văn hóa Việt Nam. Trong hành trình phát triển của Thủ đô, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những dấu tích quá khứ mà còn là trách nhiệm trao truyền các giá trị ấy cho tương lai. Bằng cách kết hợp hài hòa giữa công tác bảo tồn, ứng dụng công nghệ số và phát triển không gian sáng tạo, Văn Miếu - Quốc Tử Giám tiếp tục khẳng định vị thế của một di sản sống, nơi quá khứ truyền cảm hứng và đồng hành cùng sự phát triển của Hà Nội hôm nay.