Những bài học không chỉ có trong sách giáo khoa

Khi văn hóa ứng xử trở thành bài học thực tế

Một lời trêu đùa quá mức, bình luận thiếu kiềm chế trên mạng xã hội hay mâu thuẫn nhỏ giữa bạn bè đôi khi có thể dẫn đến những hậu quả đáng tiếc. Thực tế những vụ bạo lực học đường, xúc phạm danh dự, nhân phẩm trên không gian mạng thời gian qua cho thấy, bên cạnh kiến thức sách vở, học sinh rất cần được trang bị kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết bất đồng và ứng xử có trách nhiệm với những người xung quanh.

Văn hóa học đường không chỉ thể hiện qua lời chào, cách xưng hô hay việc chấp hành nội quy, mà còn ở thái độ tôn trọng sự khác biệt, biết kiềm chế trước xung đột, không thờ ơ khi chứng kiến người khác bị tổn thương. Những kỹ năng ấy khó có thể hình thành chỉ bằng lời nhắc nhở mà cần được rèn luyện thường xuyên, thông qua những tình huống gần gũi với đời sống học sinh.

Từ yêu cầu đó, nhiều trường học ở Hà Nội đang đổi mới cách giáo dục kỹ năng sống, văn hóa ứng xử thông qua sự phối hợp với các cơ quan chức năng, đặc biệt là lực lượng công an cơ sở. Thay vì những buổi tuyên truyền một chiều, học sinh được tham gia tiểu phẩm, trò chơi tương tác, trao đổi trực tiếp với cán bộ công an về những vấn đề mà chính các em có thể gặp phải.

Tại Trường THCS Đống Đa (phường Đống Đa), câu chuyện về những cạm bẫy trên không gian mạng đã được học sinh lớp 7G1 chuyển thành tiểu phẩm “Thoát khỏi bẫy lừa online”. Nội dung tiểu phẩm xuất phát từ chính môi trường giao tiếp quen thuộc của học sinh: Những lời mời kết bạn, tin nhắn đáng ngờ, sự cả tin khi chia sẻ thông tin cá nhân hay nguy cơ bị lợi dụng trên mạng xã hội.

Khi tự mình nhập vai, thể hiện tình huống và tìm cách giải quyết, học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức về an toàn mạng mà còn có cơ hội nhìn nhận hành vi từ nhiều góc độ. Các em hiểu hơn rằng, một thao tác chia sẻ thông tin tưởng chừng đơn giản cũng có thể ảnh hưởng đến bản thân và người khác; ứng xử có văn hóa trên mạng xã hội trước hết phải bắt đầu từ sự thận trọng và ý thức trách nhiệm.

Đó cũng là điều mà những người làm công tác giáo dục đang hướng tới: Để học sinh không chỉ biết điều gì đúng, điều gì sai, mà còn biết lựa chọn cách hành động phù hợp khi đứng trước một tình huống cụ thể.

Cách tiếp cận này được thể hiện trong những chương trình phối hợp giữa Công an phường Tây Hồ với các trường học trên địa bàn. Tại các trường THCS Quảng An, THCS Chu Văn An và THPT Chu Văn An, những vấn đề như bạo lực học đường, ứng xử trên mạng xã hội, an toàn giao thông được đưa vào các hoạt động giao lưu, hỏi đáp, xử lý tình huống.

Học sinh được trao đổi về cách ứng xử khi bị bạn bè đe dọa, khi chứng kiến hành vi bắt nạt hoặc trở thành đối tượng của những bình luận xúc phạm trên mạng xã hội. Qua đó, các em dần nhận thức được ranh giới giữa một trò đùa và hành vi gây tổn thương; giữa việc thể hiện quan điểm cá nhân và xúc phạm người khác; giữa sự im lặng để tránh phiền phức và trách nhiệm lên tiếng trước hành vi sai trái.

Thiếu tá Nguyễn Thị Huyền Linh, đại diện Công an phường Tây Hồ, từng nhấn mạnh mong muốn mỗi học sinh không chỉ hiểu pháp luật, biết tự bảo vệ bản thân mà còn trở thành một tuyên truyền viên nhỏ tuổi, góp phần xây dựng môi trường học đường an toàn, văn minh.

Ở góc độ nhà trường, bà Phạm Thị Thanh Thủy, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Chu Văn An đánh giá, các chuyên đề về phòng, chống bạo lực học đường, sử dụng mạng xã hội an toàn và nhận diện hành vi vi phạm pháp luật đều rất gần gũi với đời sống học sinh. Việc phối hợp thường xuyên với lực lượng công an sẽ giúp hoạt động giáo dục pháp luật, kỹ năng sống trở nên thiết thực hơn.

Những hoạt động như vậy cho thấy, giáo dục văn hóa học đường đang từng bước vượt ra ngoài khuôn khổ của những bài giảng đạo đức hay nội quy trường lớp. Khi được trực tiếp trao đổi, tranh luận và thực hành, học sinh có điều kiện hình thành khả năng tự đánh giá hành vi, thay vì chỉ làm theo những quy định có sẵn.

Cùng xây dựng môi trường văn hóa từ mỗi hành vi

Văn hóa ứng xử không thể hình thành sau một buổi ngoại khóa, càng không thể chỉ là trách nhiệm của giáo viên chủ nhiệm hay nhà trường. Trong bối cảnh học sinh tiếp xúc ngày càng sớm với mạng xã hội, chịu tác động từ nhiều nguồn thông tin và những mối quan hệ ngoài lớp học, việc giáo dục kỹ năng ứng xử đòi hỏi sự chung tay của gia đình, nhà trường, lực lượng công an và cả cộng đồng.

Dưới góc độ pháp lý và giáo dục trẻ em, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, văn hóa ứng xử của học sinh không thể hình thành chỉ từ những bài học lý thuyết hay các quy định trong nội quy nhà trường. Ở lứa tuổi đang phát triển về tâm lý, nhận thức, các em cần được tiếp cận những tình huống thực tế, được hướng dẫn cách nhận diện đúng - sai, kiểm soát cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn phù hợp. Việc lực lượng công an phối hợp với nhà trường tổ chức các hoạt động tuyên truyền trực tiếp, sân khấu hóa tình huống pháp luật không chỉ giúp học sinh dễ tiếp nhận kiến thức mà còn tạo cơ hội để các em thực hành kỹ năng ứng xử trong môi trường gần gũi, sinh động.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, điều quan trọng không phải là học sinh ghi nhớ được bao nhiêu quy định sau mỗi buổi tuyên truyền, mà là những kiến thức ấy có từng bước chuyển hóa thành nhận thức và thói quen ứng xử hay không. Khi được chủ động tham gia xây dựng kịch bản, xử lý tình huống, trao đổi và phản biện, các em sẽ hiểu rõ hơn trách nhiệm đối với hành vi của mình, biết tôn trọng người khác và có ý thức bảo vệ bản thân, bạn bè.

Thực tế, nhiều mâu thuẫn trong lứa tuổi học sinh bắt đầu từ những chuyện rất nhỏ nhưng trở nên phức tạp khi các em thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc. Bởi vậy, bên cạnh việc cảnh báo hậu quả của hành vi vi phạm, hướng dẫn học sinh tự điều chỉnh hành vi cũng là nội dung được chú trọng trong các hoạt động giáo dục tại cơ sở.

Tại Trường THCS Tân Lập (xã Ô Diên), gần 2.000 học sinh đã được cán bộ Công an xã hướng dẫn kỹ năng kiểm soát cảm xúc và hành vi ở lứa tuổi vị thành niên. Các em được trao đổi về cách điều hòa cảm xúc, suy nghĩ trước khi hành động, từ chối sự lôi kéo và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp tình huống khó khăn.

Trong khi đó, tại các trường THCS trên địa bàn phường Hai Bà Trưng, cán bộ công an hướng dẫn học sinh nhận diện các hành vi bắt nạt, đe dọa, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; đồng thời khuyến khích các em không cổ vũ, quay phim, phát tán hình ảnh khi chứng kiến bạo lực mà cần kịp thời thông báo cho người có trách nhiệm.

Những hoạt động này góp phần thay đổi nhận thức về văn hóa học đường. Một môi trường học tập an toàn không chỉ được tạo nên từ việc ngăn ngừa bạo lực, mà còn từ thái độ biết quan tâm, chia sẻ và sẵn sàng bảo vệ lẽ phải của mỗi thành viên.

Đáng chú ý, từ chỗ là người tiếp nhận kiến thức, học sinh ngày càng được khuyến khích trở thành chủ thể tham gia xây dựng môi trường văn hóa của chính mình. Hội thi “Tuyên truyền viên Gen Z” tại phường Hà Đông, với sự tham gia của học sinh đến từ 12 trường học, là một ví dụ. Những thông điệp về phòng, chống bạo lực học đường, an toàn giao thông, phòng ngừa ma túy và nguy cơ trên không gian mạng được chính các em thể hiện bằng ngôn ngữ, cách tiếp cận của lứa tuổi mình.

Thực tiễn thời gian qua, có thể thấy sự chuyển biến trong phương pháp giáo dục: Không chỉ giúp học sinh hiểu những chuẩn mực ứng xử, mà còn khuyến khích các em chủ động thực hành, chia sẻ và tác động tích cực đến bạn bè.

Với lợi thế nắm bắt tình hình địa bàn, hiểu những nguy cơ về an ninh, trật tự có thể tác động đến thanh thiếu niên, lực lượng công an cơ sở đang góp phần quan trọng trong quá trình này. Việc cán bộ công an trực tiếp đến trường, trao đổi bằng những tình huống thực tế, hướng dẫn kỹ năng tự bảo vệ và giải quyết mâu thuẫn giúp thu hẹp khoảng cách giữa kiến thức pháp luật với đời sống.

Tuy nhiên, để những tiết học đặc biệt không chỉ dừng lại ở hiệu quả của một buổi tuyên truyền, cần có sự tiếp nối trong hoạt động giáo dục thường xuyên. Nhà trường cần đưa những tình huống ứng xử gần gũi vào sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, phát huy vai trò của tổ tư vấn tâm lý học đường và các tổ chức Đoàn, Đội. Gia đình cần đồng hành bằng việc lắng nghe, chia sẻ, hướng dẫn con sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm, giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Chính quyền cơ sở, các tổ chức đoàn thể và lực lượng công an duy trì phối hợp, kịp thời phát hiện những nguy cơ, hỗ trợ nhà trường trong giáo dục và bảo vệ học sinh.

Ở góc độ xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, trường học chính là một trong những môi trường quan trọng để hình thành nếp sống văn minh của cộng đồng. Những thói quen biết tôn trọng người khác, ứng xử có trách nhiệm, không thờ ơ trước hành vi sai trái được vun đắp từ ghế nhà trường sẽ theo các em ra ngoài xã hội.

Giá trị của những tiết học đặc biệt vì thế không chỉ nằm ở kiến thức được truyền đạt, mà ở khả năng từng bước thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi. Khi học sinh biết kiềm chế trước mâu thuẫn, không chia sẻ thông tin gây tổn thương người khác và sẵn sàng giúp đỡ bạn bè, những bài học về văn hóa ứng xử đã thực sự đi vào cuộc sống, góp phần hình thành thế hệ công dân Thủ đô thanh lịch, văn minh, sống có trách nhiệm với bản thân và cộng đồng.