Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng: Không thể chỉ trông chờ vào gia đình

Những mối nguy ngày càng khó nhận diện

Theo thông tin UNICEF công bố trong Tháng hành động vì trẻ em năm 2026, gần 9/10 trẻ em Việt Nam từ 12 đến 17 tuổi đang sử dụng internet. Mức độ tiếp cận cao mang đến nhiều cơ hội phát triển, nhưng đồng thời khiến trẻ dễ đối diện với các nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, lạm dụng dữ liệu cá nhân và xâm hại tình dục có yếu tố công nghệ.

Trong báo cáo công bố ngày 3-9-2026, UNICEF cho biết ước tính khoảng 20 triệu trẻ em từ 12 đến 17 tuổi, tương đương gần 1/5 trẻ em tại 21 quốc gia được khảo sát, đã trải qua ít nhất một hình thức bóc lột hoặc xâm hại tình dục có yếu tố công nghệ trong vòng một năm. Gần 60% các trường hợp trong phạm vi nghiên cứu xảy ra trên những nền tảng mạng xã hội phổ biến; riêng tại Việt Nam, tỷ lệ này vượt 56%. Đáng lo ngại, chưa đến 1% số trường hợp được báo cáo tới cơ quan chức năng.

Những con số trên cho thấy, nguy cơ xâm hại trực tuyến không còn là vấn đề cá biệt. Trẻ có thể bị tiếp cận ngay trong những không gian quen thuộc như mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc trò chơi trực tuyến. Một lời mời kết bạn, tin nhắn làm quen hay yêu cầu gửi hình ảnh cá nhân có thể là khởi đầu của quá trình dụ dỗ, đe dọa và tống tiền. Khi có được thông tin riêng tư, đối tượng xấu có thể sử dụng chúng để gây sức ép, buộc trẻ tiếp tục làm theo yêu cầu.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo còn khiến những thủ đoạn này tinh vi hơn. Deepfake, DeepVoice có thể bị lợi dụng để tạo hình ảnh, video hoặc giọng nói giả mạo, khiến nạn nhân khó phân biệt thật, giả.

Ngày 8-9-2026, Bộ Công an cảnh báo 25 kịch bản lừa đảo phổ biến trên không gian mạng, trong đó có những thủ đoạn giả danh cơ quan chức năng, nhà trường, ngân hàng hoặc sử dụng AI để tạo dựng lòng tin nhằm chiếm đoạt thông tin, tài sản. Với trẻ em, đặc biệt là lứa tuổi thiếu niên, thiếu kinh nghiệm nhận diện nguy cơ và dễ bị tác động tâm lý, các em có thể trở thành mục tiêu của những hành vi lừa đảo, thao túng trực tuyến.

Từ “bắt cóc online” đến những tổn thương tâm lý

Một trong những thủ đoạn được cơ quan công an cảnh báo gần đây là hình thức lừa đảo được gọi là “bắt cóc online”. Các đối tượng thường giả danh cán bộ công an hoặc cơ quan chức năng, thông báo người trẻ có liên quan đến một vụ án, sau đó đe dọa, yêu cầu giữ bí mật và cắt liên lạc với gia đình. Nạn nhân có thể bị điều khiển di chuyển đến địa điểm riêng, bật camera liên tục hoặc yêu cầu người thân chuyển tiền để giải quyết vụ việc.

Điểm nguy hiểm là đối tượng không cần trực tiếp khống chế nạn nhân mà lợi dụng sự sợ hãi, thiếu thông tin để thao túng hành vi từ xa.

Theo cảnh báo của Bộ Công an công bố đầu tháng 11-2026, khi nhận được cuộc gọi yêu cầu giữ bí mật, chuyển tiền để xác minh hoặc tự cách ly khỏi người thân, người dân cần lập tức chấm dứt liên lạc và tìm đến cơ quan công an gần nhất để xác minh.

Đối với trẻ em, hậu quả không chỉ dừng ở thiệt hại tài chính. Những trải nghiệm bị đe dọa, lừa gạt hoặc phát tán thông tin riêng tư có thể gây ảnh hưởng lâu dài đến tâm lý, khiến trẻ sợ hãi, xấu hổ và ngại tìm kiếm sự giúp đỡ.

Bà Lê Hồng Loan, Trưởng Chương trình Bảo vệ trẻ em của UNICEF Việt Nam từng nhận định: “Công nghệ có thể ‘ảo’ nhưng tổn hại đối với trẻ em là hoàn toàn có thật!”.

Những tổn thương xảy ra trên môi trường mạng không nhất thiết biến mất khi trẻ tắt điện thoại hoặc ngừng sử dụng ứng dụng. Trẻ bị bắt nạt, đe dọa hoặc xâm hại có thể mang theo cảm giác bất an đến trường học, trong các mối quan hệ gia đình và đời sống hằng ngày. Nếu không được phát hiện, hỗ trợ kịp thời, các em có nguy cơ bị cô lập, suy giảm lòng tin và gặp khó khăn về sức khỏe tinh thần.

Bởi vậy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở ngăn chặn nội dung độc hại mà cần có cơ chế hỗ trợ tâm lý, tiếp nhận thông tin và xử lý những tình huống xâm hại đã xảy ra.

Bảo vệ trẻ em là trách nhiệm của toàn xã hội

Ngày 23-10-2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà đã ký Quyết định số 2033/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia về phát triển trẻ em giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Chiến lược là yêu cầu xây dựng môi trường sống, học tập và không gian số an toàn, lành mạnh, thân thiện với trẻ em; chủ động phòng ngừa, ứng phó với những nguy cơ phát sinh từ công nghệ mới.

Các cơ quan chức năng phải phối hợp phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi xâm hại, lừa đảo, bắt nạt, dụ dỗ, bóc lột trẻ em trên môi trường mạng; đồng thời kết nối gia đình, nhà trường và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số để hỗ trợ trẻ kịp thời.

Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ học sinh được trang bị kỹ năng số đạt 85%, tăng lên 95% vào năm 2035; tỷ lệ học sinh được cung cấp kỹ năng sống tương ứng đạt 90% và 95%. Tỷ lệ trẻ em bị bạo lực, xâm hại tình dục được đặt mục tiêu giảm ít nhất 5% mỗi năm đến năm 2030 và phấn đấu giảm 3% mỗi năm trong giai đoạn 2031-2035.

Đặc biệt, đến năm 2027, 100% xã, phường, đặc khu phải có người được phân công thực hiện công tác trẻ em và kênh tiếp nhận, kết nối, chuyển xử lý thông tin bảo vệ trẻ em, bảo đảm khả năng tiếp cận Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, hạn chế hoàn toàn việc trẻ tiếp cận internet không phải giải pháp phù hợp. Điều quan trọng hơn là giúp các em có đủ kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp nguy hiểm.

Tại lễ phát động Chương trình quốc gia về bảo vệ trẻ em ngày 11-9-2026, bà Michaela Bauer, Phó Trưởng đại diện UNICEF tại Việt Nam, cảnh báo các hình thức bóc lột trẻ em trên internet đang đặt ra thách thức mới đối với hệ thống bảo vệ trẻ em. Theo bà, hoàn thiện chính sách, pháp luật cần đi đôi với xây dựng mạng lưới bảo vệ trẻ em thống nhất, bảo đảm nguồn lực thực hiện và phát triển đội ngũ nhân viên công tác xã hội chuyên nghiệp tại cơ sở.

Từ phía gia đình, cha mẹ cần thường xuyên trao đổi với con về những tình huống có thể gặp trên mạng, hướng dẫn bảo vệ thông tin cá nhân và nhận diện dấu hiệu lừa đảo.

Nhà trường cần đưa kỹ năng an toàn số vào hoạt động giáo dục thường xuyên, từ nhận diện tài khoản giả mạo, bảo mật dữ liệu đến ứng phó với bắt nạt và xâm hại trực tuyến. Các doanh nghiệp công nghệ cũng cần tăng cường công cụ bảo vệ người dùng nhỏ tuổi, thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh thuận tiện, xử lý nội dung vi phạm và hạn chế việc thu thập, sử dụng dữ liệu cá nhân của trẻ em trái quy định.

Khi gia đình, nhà trường, cơ quan chức năng và doanh nghiệp công nghệ cùng thực hiện trách nhiệm, những rủi ro từ không gian mạng mới có thể được nhận diện, kiểm soát hiệu quả, góp phần bảo đảm quyền được bảo vệ, chăm sóc và phát triển toàn diện của mọi trẻ em.