Đánh thức giá trị phụ phẩm nông nghiệp, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Tuy nhiên, thiếu công nghệ chế biến, hệ thống thu gom và cơ chế khuyến khích phù hợp đang là những bất cập cần sớm tháo gỡ.

Nguồn tài nguyên lớn chưa được khai thác hiệu quả

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mỗi năm, Việt Nam phát sinh khoảng 156-159 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp. Riêng lĩnh vực trồng trọt tạo ra khoảng 160 triệu tấn, gồm rơm rạ, thân ngô, vỏ cà phê, bã mía, vỏ điều...

Đây là nguồn nguyên liệu có giá trị nếu được thu gom, phân loại và chế biến phù hợp. Tuy nhiên, tỷ lệ tận dụng phụ phẩm hiện mới đạt khoảng 10%-35%. Phần còn lại bị bỏ phí, đốt bỏ hoặc phân hủy tự nhiên trên đồng ruộng, gây ô nhiễm môi trường và phát thải khí nhà kính.

Theo đánh giá của các chuyên gia, phụ phẩm nông nghiệp nếu không được xử lý đúng cách có thể phát thải đáng kể lượng khí methane. Trong khi đó, nhiều loại phụ phẩm hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, nhiên liệu sinh học, vật liệu xây dựng và các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Dù tiềm năng lớn, việc phát triển các mô hình tái chế phụ phẩm nông nghiệp vẫn gặp không ít khó khăn. Theo Chủ tịch Hiệp hội Tái chế chất thải Việt Nam Trần Việt Anh, phụ phẩm nông nghiệp rất khó khai thác nếu thiếu chuỗi cung ứng ổn định và công nghệ chế biến sâu.

Đặc điểm của nguồn nguyên liệu này là phân tán theo địa bàn, mùa vụ, khối lượng không đồng đều, trong khi hệ thống thu gom và sơ chế chưa đồng bộ. Giá thành sản phẩm xanh hiện có thể cao gấp 2-2,5 lần sản phẩm truyền thống, khiến việc tiếp cận người tiêu dùng trong nước gặp khó khăn. Đây là rào cản đáng kể đối với doanh nghiệp khi quyết định đầu tư công nghệ và mở rộng quy mô sản xuất.

Đây cũng là khó khăn của nhiều hợp tác xã, cơ sở sản xuất tại Hà Nội. Phụ phẩm thường phát sinh với khối lượng lớn trong thời gian ngắn, nhưng thiếu kho chứa, phương tiện vận chuyển và cơ sở sơ chế tập trung.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Tạ Văn Tường, việc thu gom từ nhiều hộ sản xuất nhỏ lẻ làm tăng chi phí, ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu và hiệu quả đầu tư. Trong khi đó, các cơ sở chế biến muốn hoạt động ổn định lại cần nguồn cung thường xuyên, bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật.

Đáng chú ý, ngành nông nghiệp đang tồn tại nghịch lý trong sử dụng nguồn dinh dưỡng. Nước thải chăn nuôi giàu chất hữu cơ và dinh dưỡng cho cây trồng phải được xử lý với chi phí lớn trước khi xả ra môi trường, trong khi người dân vẫn phải bỏ tiền mua phân bón vô cơ với giá cao. Nếu được xử lý bằng công nghệ phù hợp, một phần nguồn dinh dưỡng này có thể được tái sử dụng, góp phần giảm chi phí đầu vào và hạn chế ô nhiễm môi trường nông thôn.

Tháo gỡ điểm nghẽn, hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn

Chủ tịch Hiệp hội Thương mại giống cây trồng Việt Nam Trần Mạnh Báo cho rằng, mỗi loại phụ phẩm đều chứa đựng giá trị riêng nếu được khai thác hợp lý. Không chỉ rơm rạ, trấu, mà ngay cả nước thải chế biến cũng có thể chuyển hóa thành chế phẩm sinh học phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Theo tính toán của các chuyên gia, nếu tận dụng hiệu quả phụ phẩm từ ngành trồng trọt, Việt Nam có thể sản xuất hàng chục triệu tấn phân bón hữu cơ và nhiều loại dinh dưỡng thiết yếu, góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn phân bón nhập khẩu.

Còn theo Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia Hoàng Văn Hồng, bản chất của kinh tế tuần hoàn là tái sử dụng nguồn dinh dưỡng và kéo dài vòng đời nguyên liệu. Tuy nhiên, mỗi mô hình cần được tính toán kỹ về công nghệ, chi phí và đầu ra sản phẩm.

Việc xử lý phụ phẩm chỉ thực sự bền vững khi đồng thời giải quyết được yêu cầu bảo vệ môi trường và hiệu quả kinh tế. Khoa học công nghệ giữ vai trò quyết định trong quá trình này. Do đó, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nông dân; bảo đảm kết quả nghiên cứu xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, có địa chỉ ứng dụng cụ thể và gắn với khả năng thương mại hóa.

Cùng với đó, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về sản xuất tuần hoàn, giảm phát thải và sử dụng phụ phẩm; xây dựng các mô hình trình diễn để người dân trực tiếp quan sát, học hỏi và làm chủ quy trình.

Đối với Hà Nội, các chuyên gia kiến nghị trước hết cần rà soát, đánh giá đầy đủ nguồn phụ phẩm phát sinh theo từng vùng sản xuất, ngành hàng và mùa vụ để có phương án tổ chức thu gom, phân loại, sơ chế phù hợp.

Thành phố cần khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã đầu tư cơ sở chế biến phụ phẩm quy mô phù hợp với điều kiện địa phương; thúc đẩy liên kết giữa vùng nguyên liệu với cơ sở sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi và năng lượng sinh học.

Việc hình thành các điểm thu gom, sơ chế tập trung sẽ góp phần giảm chi phí vận chuyển, bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định cho hoạt động tái chế. Cùng với đó, cần tăng cường chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, hướng dẫn người dân sử dụng phụ phẩm đúng quy trình, tránh tình trạng tận dụng tự phát gây ô nhiễm thứ cấp.

Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý nguồn nguyên liệu, kiểm kê phát thải và truy xuất dữ liệu cũng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tạo cơ sở đánh giá kết quả của các mô hình kinh tế tuần hoàn.

Từ những giải pháp trên có thể thấy, chuyển phụ phẩm thành tài nguyên không chỉ là yêu cầu xử lý chất thải mà còn mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp. Khi được tổ chức thành chuỗi giá trị từ thu gom, sơ chế đến chế biến và tiêu thụ, nguồn phụ phẩm tưởng chừng bỏ đi sẽ trở thành đầu vào quan trọng của sản xuất. Đây cũng là nền tảng để giảm chi phí đầu vào, hạn chế phát thải, bảo vệ môi trường nông thôn và từng bước xây dựng nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn, có giá trị gia tăng cao.