Hà Nội đưa vật liệu tái chế vào công trình xây dựng

Biến phế thải thành nguồn tài nguyên

Từ đầu năm 2026 đến nay, chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn thành phố Hà Nội có thời điểm lên tới 10.000 tấn/ngày, chủ yếu từ hoạt động phá dỡ công trình cũ, giải phóng mặt bằng các dự án Vành đai 1, Vành đai 2,5, Vành đai 3, Vành đai 3,5, xây dựng khu đô thị mới và các công trình chống ngập khẩn cấp.

Khối lượng chất thải lớn tạo áp lực đáng kể lên công tác thu gom, vận chuyển và xử lý. Nếu không được kiểm soát, những đống bê tông, gạch đá sau phá dỡ không chỉ chiếm dụng diện tích đất mà còn phát tán bụi, gây ô nhiễm môi trường, mất mỹ quan đô thị. Tình trạng đổ trộm phế thải tại các khu đất trống, ven đường, hành lang sông, hồ cũng gây khó khăn cho công tác quản lý.

Ở chiều ngược lại, thành phố Hà Nội cũng đang triển khai nhiều dự án đầu tư xây dựng, chỉnh trang đô thị và phát triển hạ tầng giao thông, kéo theo nhu cầu lớn về vật liệu xây dựng, nhất là vật liệu san lấp. Trong khi đó, nguồn đất, cát, đá tự nhiên không phải vô hạn.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý chất thải rắn xây dựng. Theo Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Nguyễn Văn Quý, thay vì chỉ coi đây là chất thải cần thu gom, xử lý, thành phố xác định nguồn thải này như tài nguyên thứ cấp có thể tái sử dụng vào một số hạng mục xây dựng, thay thế nguyên liệu khai thác từ tự nhiên.

Đây cũng là định hướng được UBND thành phố Hà Nội xác định tại Đề án tổng thể công tác quản lý chất thải rắn xây dựng trên địa bàn thành phố đến năm 2030. Đặc biệt, ngày 4-11-2026, Sở Tài chính Hà Nội đã ban hành Văn bản số 19105/STC-ĐTTĐ gửi các sở, ban, ngành, UBND các xã, phường và đơn vị thuộc thành phố, đề nghị nghiên cứu đưa tiêu chí ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng vào quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu các gói thầu xây lắp.

Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% công trình xây dựng sử dụng vốn ngân sách phải sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng để thay thế vật liệu khai thác từ tự nhiên; đối với công trình sử dụng vốn ngoài ngân sách, thành phố khuyến khích áp dụng.

Tiến sĩ Phạm Đình Khuê (Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội) cho biết, đây là định hướng có ý nghĩa quan trọng, bởi đầu tư công có thể tạo ra nhu cầu tiêu thụ ổn định, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư công nghệ tái chế và nâng cao năng lực sản xuất. Khi vật liệu tái chế có đầu ra, hoạt động thu gom, xử lý chất thải rắn xây dựng mới có thêm động lực phát triển.

Không để chủ trương dừng ở tiêu chí đấu thầu

Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của Sở Tài chính là việc gắn chủ trương sử dụng vật liệu tái chế với quy trình lựa chọn nhà thầu và kiểm soát thực hiện hợp đồng. Theo đó, khi lập, phê duyệt hồ sơ mời thầu các gói thầu xây lắp, chủ đầu tư căn cứ tính chất, quy mô và yêu cầu kỹ thuật của từng công trình để nghiên cứu đưa tiêu chí khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế vào tiêu chuẩn đánh giá về kỹ thuật.

Cách làm này tác động trực tiếp đến nhu cầu thị trường. Khi vật liệu tái chế được tính đến ngay từ khâu lập hồ sơ mời thầu, nhà thầu phải chủ động nghiên cứu phương án cung ứng, công nghệ thi công và khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Qua đó, việc sử dụng vật liệu tái chế không còn phụ thuộc hoàn toàn vào sự tự nguyện của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Sở Tài chính cũng lưu ý việc đánh giá hồ sơ dự thầu phải căn cứ các tiêu chuẩn đã quy định trong hồ sơ mời thầu, tuân thủ pháp luật về đấu thầu, không tự đặt ra chế độ ưu đãi ngoài quy định… Yêu cầu này cần được thực hiện nghiêm túc. Mục tiêu là thúc đẩy sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường, không phải tạo thêm một điều kiện hình thức trong đấu thầu.

Quan trọng hơn, việc kiểm soát không thể dừng lại ở hồ sơ dự thầu mà phải được thực hiện xuyên suốt quá trình thi công. Theo hướng dẫn, nhà thầu phải cung cấp hóa đơn, chứng từ và biên bản giao nhận để chứng minh nguồn gốc vật liệu tái chế từ các đơn vị thu gom, xử lý, sản xuất hợp pháp.

Hợp đồng xây dựng cần quy định cụ thể việc nghiệm thu vật liệu; trường hợp nhà thầu không sử dụng đúng vật liệu đã cam kết mà không có lý do bất khả kháng, chủ đầu tư có thể từ chối nghiệm thu hạng mục hoặc xử lý vi phạm hợp đồng.

Đây là cơ sở để ngăn chặn tình trạng cam kết một đằng, thực hiện một nẻo. Nếu chỉ đưa tiêu chí vào hồ sơ mời thầu nhưng không kiểm tra vật liệu thực tế được đưa đến công trường, việc sử dụng vật liệu tái chế rất dễ trở thành thủ tục đối phó.

Các chuyên gia môi trường cho rằng, để chính sách đi vào thực tiễn, trách nhiệm của các cơ quan chuyên môn cần được phân định và triển khai đồng bộ. Sở Xây dựng có trách nhiệm hướng dẫn việc sử dụng các loại vật liệu tái chế, tính dự toán xây dựng công trình phù hợp, tạo cơ sở để chủ đầu tư áp dụng.

Sở Nông nghiệp và Môi trường công khai danh sách các đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý và sản xuất vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng, giúp các chủ đầu tư thuận lợi tìm kiếm nguồn cung hợp pháp...

Về lâu dài, Hà Nội phải hình thành được mạng lưới cung ứng đủ năng lực, có công nghệ xử lý phù hợp, sản phẩm đạt yêu cầu và giá thành cạnh tranh.

Việc công khai nguồn cung cần gắn với kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và hướng dẫn cụ thể về phạm vi sử dụng. Mục tiêu đến năm 2030 có 100% công trình sử dụng vốn ngân sách sử dụng vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng. Vấn đề còn lại là cụ thể hóa mục tiêu trong từng dự án, gói thầu và hạng mục công trình; đồng thời bảo đảm cơ chế giám sát đủ chặt chẽ để chính sách được thực hiện đúng.

Khi chất thải xây dựng được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có thể tái tạo giá trị, Hà Nội không chỉ giảm gánh nặng xử lý chất thải mà còn có thêm nguồn vật liệu phục vụ phát triển. Đó là hướng đi cần thiết để tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, giảm ô nhiễm môi trường và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong xây dựng đô thị.