Thanh niên trong nền kinh tế số: Mưu sinh hôm nay, an sinh ngày mai

Nhiều người trẻ hiện nay lựa chọn công việc trên nền tảng số như chạy xe công nghệ, livestream, bán hàng online, giao hàng... không chỉ là công việc trước mắt, mà đã trở thành nguồn thu nhập chính. Thế nhưng, việc thiếu nhận thức về bảo hiểm xã hội và khả năng đóng góp hạn chế càng khiến họ dễ bị tổn thương trước những rủi ro nghề nghiệp. Làm thế nào để chính sách bảo hiểm xã hội theo kịp sự phát triển của kinh tế số, bảo vệ người lao động trẻ mà không tạo gánh nặng vượt quá khả năng đóng góp? Loạt bài “Thanh niên trong nền kinh tế số: Mưu sinh hôm nay, an sinh ngày mai”, phản ánh thực trạng này và những yêu cầu đặt ra đối với chính sách, đề xuất giải pháp để thực thi chính sách.

Tốt nghiệp đại học, đang ngồi trên giảng đường hay vừa rời ghế nhà trường, không ít người trẻ lựa chọn chạy xe công nghệ, giao hàng, livestream để trang trải cuộc sống. Công việc dễ tiếp cận, có thu nhập ngay và thời gian tương đối linh hoạt, mở ra cơ hội mưu sinh cho thanh niên. Với nhiều người, đây trước hết là giải pháp tạo thu nhập tạm thời, trong lúc học tập, tìm việc hoặc chưa có công việc ổn định.

7 giờ sáng, khi nhiều người bắt đầu đến công sở, Dương Minh Tuấn, tài xế Grab, sinh viên năm thứ hai Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Công nghiệp, đã có mặt trên đường, tranh thủ nhận những cuốc xe đầu ngày. Quê ở Đông Sơn, Thanh Hóa, bố mẹ làm nông nghiệp, Tuấn lựa chọn công việc này để tự trang trải chi tiêu cá nhân, giảm bớt khoản tiền phải xin gia đình.

“Em thấy công việc này có thể kiếm được khoảng 50.000 đồng một giờ, tùy thời điểm và cuốc xe. Buổi sáng thường có giờ cao điểm nên thu nhập cũng khá hơn”, Tuấn chia sẻ.

Với nam sinh, ưu điểm lớn nhất của nghề tài xế công nghệ là không bị bó buộc theo ca làm việc cố định. Em có thể tranh thủ chạy vào sáng sớm hoặc giờ tan tầm, vừa có thêm thu nhập, vừa cố gắng không ảnh hưởng quá nhiều đến lịch học. Tuấn cho biết, trong lớp em cũng có nhiều bạn cũng lựa chọn công việc tương tự để chủ động hơn về tài chính.

Nguyễn Văn Dương, sinh viên năm thứ nhất Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp, bắt đầu chạy xe công nghệ từ khi lên Hà Nội nhập học. Sau 3 tháng làm tài xế cho Green SM, Dương nhận cả đơn giao hàng lẫn chở khách, tranh thủ giờ cao điểm và cả ban đêm để kiếm thêm tiền chi tiêu. Hoàn cảnh gia đình không khó khăn, nhưng Dương vẫn chọn công việc này để có tiền chủ động chi tiêu cho bản thân.

“Hầu như quanh khu trọ của em ai có bằng lái xe đều chạy xe công nghệ. Chạy cho Green SM thì không cần phương tiện, như em đang chạy xe thuê của hãng, cái cần chỉ là thời gian và sức khỏe, tiền kiếm được lại nhiều hơn nhiều công việc làm thêm khác”, Dương chia sẻ.

Ngoài sinh viên, những người chưa tìm được việc làm ổn định cũng lựa chọn công việc qua môi trường số như một nguồn thu nhập trong thời gian chuyển tiếp. Nguyễn Trường Giang, tài xế BE, học nghề sửa chữa điện, đã ra trường khoảng nửa năm nhưng chưa tìm được công việc đúng chuyên môn ổn định. Vì vậy, Giang tiếp tục chạy xe công nghệ để có thu nhập trong thời gian tìm hướng đi phù hợp hơn. Đã có kinh nghiệm chạy xe từ thời sinh viên, hiện Giang làm việc khoảng 10 tiếng mỗi ngày, chia thành hai buổi sáng và chiều tối.

Cũng giống như Giang, Hà Anh (21 tuổi) học xong chuyên ngành công nghệ thông tin tại một cơ sở đào tạo chuyên sâu khá có tiếng ở Hà Nội, trong khi chờ nhận chứng chỉ cũng nhận làm thêm công việc tư vấn bán hàng quần áo online cho một cửa hàng. Thế rồi, ngã rẽ đến khi cô gái trẻ kết hôn, sinh con. Suốt liền 3 năm, để duy trì việc gia đình, Hà Anh mải miết với công việc check tin nhắn, tư vấn và chốt đơn mà không có cơ hội quay trở lại với công việc chuyên môn đã học. Đồng thời, việc tham gia bảo hiểm xã hội cũng là một điều chưa bao giờ em nghĩ tới.

"Khi làm công việc này em chủ động sắp xếp và linh hoạt được thời gian. Ngay cả khi chăm con tại nhà em vẫn kiếm được thu nhập. Không biết khi nào em quay trở lại với chuyên môn đã học vì hiện giờ 2 con còn nhỏ", Hà Anh chia sẻ.

Ghi nhận tại khu vực quanh các chung cư, tòa nhà công sở ở nội đô vào bất kể thời điểm nào trong ngày, có thể dễ dàng bắt gặp hàng chục lượt xe công nghệ, từ xe chở khách đến xe giao hàng, liên tục ra vào. Trong dòng xe ấy, không ít tài xế là người trẻ. Mỗi người một hoàn cảnh, nhưng cùng hiện diện trên đường phố với mục tiêu kiếm tiền từ những cuốc xe, đơn hàng.

Đình Tú, nhân viên Giao hàng tiết kiệm, lựa chọn công việc giao hàng để tận dụng thời gian nhàn rỗi kiếm thêm thu nhập. Gia đình có nghề làm bánh trung thu truyền thống, hết mùa bánh thì Tú chạy giao hàng, đến gần Tết lại nghỉ để về làm bánh cùng gia đình.

“Trước đây, lượng đơn khá nhiều, nhưng gần đây đã giảm đáng kể. Hiện một ngày em giao khoảng 20 đơn, thu nhập vào khoảng 200.000 đồng”, Tú cho biết. Dù thu nhập từ giao hàng giảm do lượng đơn trên hệ thống ít đi, nhưng Tú vẫn ưu tiên công việc này vì khá chủ động thời gian.

Trong khi đó, Nguyễn Tuấn Anh, nhân viên giao hàng của J&T Express, đã gắn bó với công việc nhiều năm, từ chạy tuyến cố định đến giao hàng tại các khu chung cư đông dân cư. Đặc thù công việc không đòi hỏi quá nhiều về trình độ, tương đối chủ động về thời gian là lý do nam thanh niên chọn tiếp tục gắn bó với công việc này.

“Mỗi đợt sale hoặc cận Tết, lượng đơn hàng online tăng vọt, có ngày em giao hơn 300 đơn, tối mới về tới nhà. Tranh thủ giao nên có khi ngày chỉ ăn có một bữa thôi, đến nỗi buổi trưa còn không ăn cơm luôn đó”, Tuấn Anh kể. Hỏi về định hướng tương lai, bạn trẻ cho biết bản thân chưa tìm thấy công việc nào phù hợp như hiện tại.

Sự linh hoạt về thời gian, dễ dàng tiếp cận và có thu nhập ngay là những ưu thế khiến công việc chạy xe công nghệ, giao hàng thu hút lao động trẻ. Với người còn đi học, đây có thể là cách kiếm thêm chi phí sinh hoạt; với người chưa tìm được việc đúng chuyên môn, công việc giúp duy trì thu nhập trong thời gian chờ đợi cơ hội. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc làm thêm và công việc mưu sinh lâu dài đôi khi không rõ ràng. Khi chưa tìm được hướng đi phù hợp hơn, không ít người trẻ tiếp tục gắn bó với những chuyến xe, đơn hàng mỗi ngày.

Theo Báo cáo Xu hướng việc làm và xã hội thế giới năm 2024 của ILO, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên toàn cầu ở mức 12,4%, với khoảng 269 triệu người trẻ không có việc làm, không đi học và không tham gia đào tạo. Tại Việt Nam, số liệu quý II-2026 của Cục Thống kê cho thấy, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên từ 15 đến 24 tuổi là 8,67%, cao gần gấp 4 lần tỷ lệ thất nghiệp chung trong độ tuổi lao động (2,22%). Cùng với đó, khoảng 1,4 triệu thanh niên, chiếm 10% tổng số thanh niên, không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo.

Từ thực tế và các nghiên cứu cho thấy, có việc làm chưa đồng nghĩa với có một công việc ổn định. Năm 2024, có tới 57,5% việc làm của thanh niên là việc làm phi chính thức, trong khi tỷ lệ thanh niên tham gia BHXH chỉ đạt 41,4%. Những con số này cho thấy một bộ phận lao động trẻ vẫn làm việc trong những lĩnh vực thiếu sự bảo vệ cần thiết và dễ bị tổn thương trước biến động của thị trường lao động.

Đối với công việc trên nền tảng số, khoảng cách giữa lựa chọn mưu sinh trước mắt và một nghề nghiệp lâu dài càng cần được nhìn nhận rõ hơn. Tại Hội thảo quốc tế “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam” do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới (WB) tổ chức, các chuyên gia cho biết, doanh nghiệp nền tảng số tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người.

Khảo sát năm 2026 của WB với gần 4.900 lao động trên 4 nền tảng số tại 34 tỉnh, thành phố cho thấy, 94% số người được hỏi coi công việc trên nền tảng là công việc chính, 80% đã làm việc trên nền tảng từ một năm trở lên. Thu nhập bình quân dao động từ 7,4 đến 9,7 triệu đồng/tháng, tùy nền tảng.

Như vậy, công việc từng được nhiều người trẻ xem là giải pháp kiếm thêm thu nhập đang trở thành nguồn sinh kế chính của một bộ phận không nhỏ lao động. Khi những chuyến xe, đơn hàng được kết nối quá môi trường số không còn đơn thuần là việc làm trong thời gian rảnh mà gắn với cuộc sống hằng ngày, câu chuyện đặt ra không chỉ là khả năng kiếm tiền mà còn là sức khỏe, cơ hội phát triển nghề nghiệp và bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động trẻ.

(Còn nữa)

Nội dung: Mai Luyến - Thịnh An | Đồ họa: Đức Hà