Ăn mặn: Thói quen âm thầm làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đột quỵ

Muối ẩn trong bữa ăn, nguy cơ hiện hữu với tim mạch

Nước mắm, dưa cà muối, món kho, rim đậm đà là những món quen thuộc trong bữa cơm Việt. Nhiều người còn nêm thêm gia vị, chấm nước mắm hoặc uống hết nước dùng phở, bún. Những thói quen này khiến lượng muối tiêu thụ dễ vượt khuyến nghị.

Theo Điều tra quốc gia về các yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm (STEPS) gần đây, người trưởng thành Việt Nam tiêu thụ trung bình 8,1g muối/ngày, trong khi WHO khuyến nghị dưới 5g. Muối không chỉ có trong muối ăn mà còn hiện diện trong nước mắm, nước tương, mắm tôm, bột canh, hạt nêm, mì ăn liền, xúc xích, giò chả, thịt nguội, đồ hộp, cá khô và thức ăn nhanh.

ThS.BS Vũ Thị Lan Anh, Phó Trưởng khoa Phụ trách Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Hà Đông cho biết, khẩu vị mặn hình thành từ thói quen ăn uống. Khi thường xuyên dùng món đậm đà, cơ thể dần thích nghi; người ăn có thể thấy món ăn nhạt nếu giảm gia vị so với trước. Vì vậy, cảm giác vừa miệng chưa phản ánh chính xác lượng muối tiêu thụ. Ngay cả khi không thêm muối trực tiếp, mỗi người vẫn có thể nạp nhiều natri từ nước chấm, gia vị và thực phẩm chế biến sẵn.

Theo khuyến nghị WHO, người trưởng thành nên tiêu thụ dưới 2.000mg natri mỗi ngày, tương đương dưới 5g muối. Mức này bao gồm lượng natri từ tất cả các nguồn thực phẩm và gia vị, chứ không riêng lượng muối được thêm trực tiếp vào món ăn.

Bác sĩ Trịnh Thị Đông, bác sĩ chuyên khoa II Nội tim mạch, Phó Trưởng khoa Khám bệnh và Cấp cứu tim mạch thì đầu, Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện E cho biết, khi natri đưa vào cơ thể tăng cao, cơ thể có xu hướng giữ nước để duy trì cân bằng. Thể tích tuần hoàn tăng khiến áp lực lên thành mạch lớn hơn, góp phần gây tăng huyết áp. Tăng huyết áp kéo dài là yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến đột quỵ và bệnh tim mạch.

Dẫn phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên về mối liên hệ giữa lượng muối và huyết áp, bác sĩ Trịnh Thị Đông cho biết, giảm 6g muối mỗi ngày có thể giúp hạ huyết áp tâm thu/tâm trương khoảng 7/4 mmHg ở người tăng huyết áp và 4/2 mmHg ở người không mắc bệnh.

Ăn mặn còn làm tăng gánh nặng cho thận. BS CKI Nguyễn Thị Chiến, Trưởng khoa Nội tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Chương Mỹ cho biết, khi thường xuyên ăn quá nhiều muối, thận phải tăng hoạt động lọc để đào thải natri. Áp lực lọc kéo dài có thể làm tổn thương các đơn vị chức năng, khiến khả năng lọc suy giảm.

Lượng muối cao còn làm tăng huyết áp, gây tổn thương mạch máu nhỏ nuôi thận và màng lọc cầu thận. Khi màng lọc bị tổn thương, protein có thể rò rỉ vào nước tiểu, vừa là dấu hiệu cảnh báo, vừa thúc đẩy bệnh thận tiến triển. Hệ lụy thường diễn ra âm thầm; đến khi xuất hiện tăng huyết áp, suy giảm chức năng thận hoặc biến cố tim mạch, việc kiểm soát đã phức tạp hơn.

Giảm muối từ bữa ăn đến chính sách bảo vệ sức khỏe

Các chuyên gia cho rằng cần giảm muối từ những thay đổi nhỏ trong mỗi gia đình.

Theo ThS.BS Vũ Thị Lan Anh, người dân nên giảm dần muối, nước mắm, nước tương, bột canh và hạt nêm khi chế biến. Giảm muối ăn nhưng tăng gia vị khác chứa natri không giúp kiểm soát tổng lượng natri. Với món ăn quen thuộc, nên hạn chế chấm thêm nước mắm, không uống hết nước dùng phở, bún, mì. Có thể pha loãng nước chấm, thêm chanh, tỏi, ớt, rau thơm để tăng hương vị.

Người dân nên ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế mì ăn liền, xúc xích, thịt nguội, đồ hộp và món muối chua. Có thể ưu tiên hấp, luộc, nướng, áp chảo; dùng gừng, sả, hành, tỏi, tiêu và rau thơm để tăng hương vị.

Người tiêu dùng cũng cần đọc nhãn dinh dưỡng trên thực phẩm đóng gói. Hàm lượng natri thường ghi bằng miligam. Theo bác sĩ Trịnh Thị Đông, có thể quy đổi natri sang muối bằng cách nhân lượng natri với 2,5. Bảng quy đổi Viện Dinh dưỡng Quốc gia sử dụng trong tư vấn cho thấy 5g muối tương đương khoảng 35g nước mắm, 8g bột canh hoặc 11g hạt nêm.

Một giải pháp khác là sử dụng muối giảm natri, trong đó một phần natri clorid được thay bằng kali clorid. Theo hướng dẫn WHO năm 2025, người trưởng thành phù hợp có thể cân nhắc dùng loại muối này thay thế một phần muối thông thường. Tuy nhiên, bác sĩ Trịnh Thị Đông khuyến cáo người mắc bệnh thận mạn, người dùng thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc đang bổ sung kali cần thận trọng, không tự ý sử dụng khi chưa được nhân viên y tế tư vấn.

BS CKI Nguyễn Thị Chiến nhấn mạnh, mức muối cần kiểm soát tùy tình trạng sức khỏe. Người khỏe mạnh nên duy trì dưới 5g/ngày; người mắc bệnh thận có thể cần giảm dưới 2-3g/ngày hoặc nghiêm ngặt hơn theo giai đoạn bệnh và chỉ định của bác sĩ.

Người có yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh thận cần kiểm tra sức khỏe định kỳ. Xét nghiệm nước tiểu tìm albumin niệu và xét nghiệm máu đánh giá creatinine, mức lọc cầu thận giúp phát hiện sớm bất thường chức năng thận.

Giảm muối cũng không thể chỉ trông chờ vào ý thức người tiêu dùng. Môi trường thực phẩm và hoạt động sản xuất cần thay đổi để người dân dễ lựa chọn sản phẩm lành mạnh. Bộ Y tế đang nghiên cứu, đề xuất ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì trong quá trình xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), nhằm giúp người tiêu dùng nhận diện hàm lượng natri thuận tiện hơn.

Giảm muối cần được thực hiện đồng bộ, lâu dài. Bớt nước mắm, giảm hạt nêm, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và tập cho trẻ ăn nhạt từ nhỏ là những thay đổi thiết thực để bảo vệ sức khỏe.