Hà Nội đổi mới thi hành pháp luật, xây dựng văn hóa tuân thủ từ cơ sở

Đưa pháp luật gần hơn với người dân, doanh nghiệp

Triển khai Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30-4-2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, công tác xây dựng và thi hành pháp luật trên địa bàn thành phố Hà Nội đạt được những kết quả đáng ghi nhận.

Tư duy xây dựng pháp luật từng bước chuyển từ quản lý sang kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; đồng thời chú trọng khắc phục những hạn chế trong tổ chức thực hiện, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.

Thành phố chủ động đề xuất, xây dựng nhiều cơ chế, chính sách đột phá, từng bước hình thành khung thể chế linh hoạt, hiện đại, tạo động lực mới cho phát triển. Cùng với đó, kỷ cương, kỷ luật trong thi hành pháp luật được tăng cường; cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị được vận hành; công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) tiếp tục đổi mới, góp phần củng cố niềm tin của người dân, doanh nghiệp.

Một trong những điểm nhấn là việc đưa pháp luật đến gần hơn với đời sống, giúp người dân không chỉ biết mà còn hiểu, chủ động thực hiện và sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Công tác PBGDPL không còn giới hạn trong những hình thức truyền thống mà được triển khai đa dạng thông qua sân khấu hóa, thi trực tuyến, video, Internet và các hoạt động tại cộng đồng dân cư. Công nghệ thông tin, chuyển đổi số, mạng xã hội, bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong tư vấn, giải đáp pháp luật đã góp phần mở rộng khả năng tiếp cận thông tin của người dân.

Việc phổ biến pháp luật ngày càng gắn với truyền thông chính sách ngay từ quá trình xây dựng văn bản, tập trung vào những quy định mới, vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân, doanh nghiệp. Nội dung tuyên truyền được chú trọng thiết kế phù hợp với từng nhóm đối tượng, địa bàn, trong đó có vùng sâu, vùng xa và nhóm yếu thế.

Cùng với đó, xây dựng văn hóa pháp lý được lồng ghép trong quá trình xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh thông qua việc ban hành 2 Bộ Quy tắc ứng xử, chú trọng yêu cầu tuân thủ pháp luật của người dân, cán bộ, cơ quan, tổ chức.

Nhờ đó, ý thức pháp luật của người dân có chuyển biến tích cực, nhất là tại khu vực đô thị và trong nhóm công dân trẻ. Việc giáo dục pháp luật trong nhà trường thông qua môn học và hoạt động ngoại khóa góp phần hình thành ý thức chấp hành từ sớm. Các kênh tiếp nhận phản ánh, kiến nghị qua iHanoi cũng tạo thêm điều kiện tương tác giữa chính quyền với người dân.

Tuy nhiên, công tác PBGDPL ở một số nơi còn hình thức, chưa sát nhu cầu từng nhóm đối tượng; nguồn lực, kinh phí còn hạn chế; một số mô hình hiệu quả chưa được nhân rộng. Ý thức chấp hành pháp luật giữa các nhóm dân cư chưa đồng đều, việc tuân thủ ở một số lĩnh vực còn mang tính đối phó, phụ thuộc vào kiểm tra, giám sát. Vi phạm vẫn tập trung ở các lĩnh vực trật tự đô thị, xây dựng, đất đai, giao thông, môi trường.

Những hạn chế này cho thấy, để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, bên cạnh hoàn thiện hệ thống quy định, cần đổi mới mạnh mẽ hơn phương thức tổ chức thi hành, chuyển từ tuyên truyền đơn thuần sang hướng dẫn, hỗ trợ, hình thành thói quen tự giác chấp hành.

Từ “hướng dẫn trước, kiểm tra sau” đến xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật

Theo tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, đổi mới công tác thi hành pháp luật không chỉ dừng ở việc bảo đảm các quy định được thực hiện nghiêm mà còn hướng tới xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật trong toàn xã hội.

Văn hóa tuân thủ pháp luật được hiểu là tổng hòa các giá trị, chuẩn mực, tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm, phản ánh nhận thức, thái độ, niềm tin và hành vi chấp hành pháp luật một cách chủ động, tự giác, trở thành thói quen của các chủ thể trong xã hội.

Theo Trưởng phòng phổ biến, giáo dục pháp luật, Sở Tư pháp thành phố Hà Nội Vũ Thị Thanh Tú, điểm cốt lõi là pháp luật phải trở thành nhu cầu tự thân, chuẩn mực ứng xử được mỗi người tự giác lựa chọn. Khi người dân chủ động tìm hiểu, mong muốn thực hiện đúng pháp luật, khi các tổ chức, doanh nghiệp coi tuân thủ là nền tảng hoạt động, hiệu quả quản trị xã hội sẽ được nâng lên.

Để đạt mục tiêu đó, trách nhiệm của chính quyền không chỉ là kiểm tra, xử lý vi phạm mà còn phải chủ động hướng dẫn, cung cấp thông tin, hỗ trợ người dân thực hiện đúng quy định. Phương châm được đặt ra là “hướng dẫn trước, kiểm tra sau và xử lý nghiêm minh”. Người dân cần được tạo điều kiện tiếp cận pháp luật, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trước khi thực hiện; trường hợp đã được hướng dẫn mà vẫn cố tình vi phạm thì phải xử lý nghiêm, công bằng, đúng quy định.

Pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu lực khi được chuyển hóa thành niềm tin, thói quen và chuẩn mực ứng xử. Từ yêu cầu đó, Hà Nội lựa chọn xã Phúc Thịnh và xã Thư Lâm để thí điểm xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Đề án hướng tới hình thành cộng đồng dân cư văn minh, kỷ cương, tự quản, thượng tôn pháp luật; xây dựng chính quyền cơ sở thông minh, trong sạch, minh bạch, kiến tạo, phục vụ người dân, doanh nghiệp. Người dân được tiếp cận thông tin pháp luật thuận tiện, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ, có động lực tự giác chấp hành; cán bộ, công chức, viên chức gương mẫu trong thực thi công vụ; các tranh chấp, vi phạm được phòng ngừa, phát hiện, xử lý từ sớm, từ xa.

Đáng chú ý, thành phố đặt yêu cầu xây dựng Bộ tiêu chí văn hóa tuân thủ pháp luật tại hai địa bàn thí điểm, với 5 trụ cột: Chính quyền tuân thủ; người dân hiểu luật và làm đúng luật; cộng đồng tự quản theo pháp luật; doanh nghiệp, hộ kinh doanh liêm chính và tuân thủ; không gian số pháp lý an toàn.

Xây dựng văn hóa tuân thủ, thượng tôn pháp luật là nhiệm vụ thường xuyên, đồng bộ và lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Từ những mô hình thí điểm tại cơ sở, Hà Nội hướng tới hình thành nếp sống tự giác chấp hành pháp luật, xây dựng chính quyền liêm chính, hiệu lực, hiệu quả, phục vụ Nhân dân, góp phần tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của Thủ đô trong giai đoạn mới.