Bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ: Thắng lợi của đảng Dân chủ làm thay đổi tương quan quyền lực

Trong cuộc bầu cử ngày 3-11, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, với những chiến thắng đáng chú ý tại Texas, Iowa, South Carolina và Ohio - những bang từng dành sự ủng hộ áp đảo cho ông Donald Trump trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024.

Với thế đa số tại lưỡng viện, đảng Dân chủ sẽ có thêm nhiều công cụ để giám sát, điều tra hoạt động của chính quyền Tổng thống Donald Trump. Kết quả này được dự báo tác động sâu rộng đến cục diện chính trị Mỹ, từ thành phần Tòa án Tối cao, cuộc đua tổng thống năm 2028 đến khả năng triển khai các chương trình lập pháp của ông Donald Trump trong nửa sau nhiệm kỳ.

Tuy nhiên, tương quan quyền lực mới cũng đặt ra thách thức đối với cơ chế kiểm soát và phân chia quyền lực theo Hiến pháp Mỹ - nguyên tắc đã tồn tại qua hơn hai thế kỷ lịch sử, bất chấp nhiều cuộc chiến tranh và xung đột.

Trong khi các nghị sĩ đảng Dân chủ có thêm quyền hạn để giám sát chính quyền, Tổng thống Donald Trump vẫn theo đuổi quan điểm mở rộng tối đa quyền lực hành pháp. Khi hai bên chưa cho thấy nhiều thiện chí thỏa hiệp, hai năm tới có thể chứng kiến những cuộc đối đầu gay gắt giữa nhánh lập pháp và hành pháp.

Kết quả này từng được xem là kịch bản khó xảy ra khi chiến dịch vận động tranh cử giữa nhiệm kỳ bắt đầu. Đảng Dân chủ giành thắng lợi bất chấp bất lợi về bản đồ bầu cử, trong bối cảnh các bang chiến trường chủ chốt đều từng bỏ phiếu cho ông Donald Trump trong cả ba lần ông tranh cử tổng thống.

Lần gần nhất, một đảng từ vị thế thiểu số giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội chỉ sau một đêm là năm 2006. Khi đó, Tổng thống George W. Bush phải đối mặt với làn sóng phản đối của cử tri liên quan đến cuộc chiến Iraq và thừa nhận thất bại bằng cụm từ đáng nhớ: “Một trận thua nặng nề”.

Một trong những nguyên nhân góp phần tạo nên kết quả lần này là sự thay đổi trong lựa chọn của cử tri thuộc các cộng đồng thiểu số. Cử tri gốc Mỹ Latinh - nhóm từng góp phần đưa ông Donald Trump trở lại Nhà Trắng năm 2024 - đã chuyển hướng ủng hộ, trong bối cảnh giá cả leo thang và chính sách siết chặt nhập cư gây nhiều bất bình.

Tín hiệu cảnh báo sớm đối với đảng Cộng hòa xuất hiện khi South Carolina - bang vốn được xem là nằm ngoài tầm với của đảng Dân chủ - sớm rơi vào tay đối thủ.

Không chỉ giành thêm ghế, đảng Dân chủ còn mở rộng ảnh hưởng tại những khu vực từng là thành trì của phong trào MAGA (Làm nước Mỹ vĩ đại trở lại). Mức tăng số ghế cũng vượt xa thành tích của đảng này trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2018, diễn ra dưới nhiệm kỳ đầu tiên của ông Donald Trump.

Đối với giới đầu tư và ngành công nghệ, chiến thắng của đảng Dân chủ được dự báo sẽ kéo theo nhiều cuộc điều tra nhằm vào lĩnh vực này. Dù các nhà phân tích đánh giá, khả năng Quốc hội thông qua những đạo luật gây tổn hại nghiêm trọng đến hoạt động xây dựng trung tâm dữ liệu là không cao, các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và tiền mã hóa vẫn có thể đối mặt với những quy định quản lý chặt chẽ hơn.

Trong khi đó, Nhà Trắng vẫn nắm giữ những thẩm quyền đáng kể trong hoạch định chính sách đối ngoại và áp đặt thuế quan mà không cần Quốc hội phê chuẩn, dù một số phán quyết của Tòa án Tối cao trong năm nay đã đặt ra những giới hạn đối với quyền hạn này.

Nhìn xa hơn, kết quả bầu cử còn có thể tác động đến cuộc đua giành đề cử của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2028. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance hiện được xem là ứng viên sáng giá nhất của đảng. Tuy nhiên, nếu chiến thắng của đảng Dân chủ được nhìn nhận như sự bác bỏ đường lối chính trị của ông Donald Trump, triển vọng giành đề cử của ông JD Vance cũng có thể bị ảnh hưởng.

Từ tháng 1-2027 tới, khi Quốc hội khóa mới bắt đầu hoạt động, tương quan quyền lực giữa hai đảng sẽ chính thức thay đổi. Không còn ở thế thiểu số, các nghị sĩ đảng Dân chủ sẽ có quyền ban hành trát triệu tập nhân chứng và tổ chức các phiên điều trần giám sát.

Đảng này cũng phát tín hiệu sẽ tìm cách kiềm chế việc sử dụng quyền chi tiêu và quyền phát động chiến tranh của Tổng thống Donald Trump - những vấn đề mà Quốc hội do đảng Cộng hòa kiểm soát trước đó hầu như không có động thái phản ứng đáng kể.

Tuy nhiên, việc nắm đa số tại Quốc hội không đồng nghĩa với khả năng tự động thay đổi chính sách của chính quyền. Tổng thống vẫn có quyền phủ quyết các dự luật, trong khi để bác bỏ quyền phủ quyết này, Quốc hội cần đạt được đa số 2/3 tại cả Hạ viện và Thượng viện. Bên cạnh đó, quy định cần 60 phiếu thuận tại Thượng viện để chấm dứt tranh luận cũng buộc đảng Dân chủ phải tìm kiếm sự ủng hộ từ một số nghị sĩ Cộng hòa.

Kết quả bầu cử giữa kỳ năm 2026 không chỉ đánh dấu sự thay đổi tương quan lực lượng tại Quốc hội Mỹ mà còn mở ra giai đoạn cạnh tranh chính trị mới hướng tới cuộc bầu cử tổng thống năm 2028. Khả năng hợp tác giữa hai đảng Dân chủ và Cộng hòa sẽ là yếu tố quan trọng quyết định mức độ triển khai các chính sách lớn của chính quyền Mỹ trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ.