Trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy và học: Đồng hành cùng giáo viên ứng dụng AI có trách nhiệm

Cuốn sách “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy và học” do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành năm 2026 cung cấp những hướng dẫn từ nguyên tắc nền tảng đến thực hành theo môn học, giúp giáo viên chủ động ứng dụng AI trong công việc chuyên môn.

AI tạo sinh có thể hỗ trợ giáo viên giải quyết nhiều nhiệm vụ thường xuyên, như xây dựng kế hoạch dạy học, thiết kế hoạt động, biên soạn câu hỏi, tạo bài trình chiếu và video bài giảng.

Dù vậy, công nghệ này cũng đặt ra những vấn đề cần được quan tâm, từ độ chính xác của thông tin, nguy cơ rò rỉ dữ liệu đến quyền tác giả và khả năng ảnh hưởng tới tính sáng tạo của người học. Việc sử dụng AI vì thế không đơn thuần là làm quen với một công cụ mới, mà đòi hỏi giáo viên có khả năng kiểm soát, đánh giá và chịu trách nhiệm đối với kết quả ứng dụng.

Xuất phát từ yêu cầu đó, năm 2026, Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành cuốn sách “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy và học”, do GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, chủ biên cùng tập thể tác giả biên soạn. Tài liệu là sản phẩm thuộc hợp phần “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy học cho giáo viên tại các trường phổ thông”, trong khuôn khổ hợp tác với UNICEF giai đoạn 2024-2025.

Cuốn sách hướng tới giúp giáo viên từng bước làm chủ công cụ, biết kết hợp khả năng hỗ trợ của AI với kinh nghiệm chuyên môn và sự am hiểu học sinh. Xuyên suốt tài liệu là quan điểm sử dụng công nghệ có kiểm soát, trong đó giáo viên vẫn giữ vai trò quyết định đối với nội dung giảng dạy và quá trình học tập.

Hệ thống kiến thức từ nguyên tắc đến ứng dụng theo môn học

Nội dung sách được tổ chức thành năm phần chính và bốn phụ lục, tạo thành một hệ thống hướng dẫn tương đối toàn diện, từ những nguyên tắc chung đến quy trình thực hiện và các tình huống ứng dụng trong hoạt động giáo dục phổ thông.

Phần I - Quy tắc chung khi sử dụng công cụ AI tạo sinh trong dạy và học, tập trung vào những nguyên tắc giáo viên cần nắm vững khi khai thác công nghệ. Trong đó, vai trò kiểm soát của người dạy được nhấn mạnh; nội dung do AI tạo ra cần được kiểm tra, chỉnh sửa trước khi sử dụng. Các vấn đề về bảo vệ thông tin cá nhân, dữ liệu học sinh, bản quyền, đạo văn, cách giao tiếp với công cụ và minh bạch trong sử dụng AI cũng được đề cập.

Tiếp nối những nguyên tắc nền tảng, Phần II - Quy trình ứng dụng AI tạo sinh trong dạy và học, giới thiệu cách tổ chức công việc theo từng bước. Bốn nội dung gồm: Các bước cơ bản và khung câu lệnh MYTV; Quy trình hình xoắn ốc; Tổ chức học liệu kiểu dự án; Cách tổ chức dữ liệu. Những hướng dẫn này giúp giáo viên hình thành quy trình làm việc có hệ thống, từ xác định nhiệm vụ, chuẩn bị thông tin đến tương tác, đánh giá và điều chỉnh kết quả do AI hỗ trợ.

Phần III - Hướng dẫn ứng dụng AI tạo sinh trong dạy và học, đi sâu vào hoạt động chuyên môn của 10 môn học và hoạt động giáo dục, gồm: Tiếng Anh; Lịch sử và Địa lý; Giáo dục công dân; Khoa học tự nhiên; Tin học; Toán học; Hoạt động trải nghiệm; Ngữ văn; Công nghệ; Nghệ thuật. Nội dung được triển khai gắn với những công việc quen thuộc của giáo viên như xây dựng kế hoạch năm học, kế hoạch dạy học theo chủ đề, thiết kế kế hoạch bài dạy, tổ chức hoạt động học tập, xây dựng đề kiểm tra và đánh giá, tổ chức học liệu kiểu dự án.

Đây là phần có tính ứng dụng trực tiếp, giúp người đọc tìm hiểu cách khai thác AI theo yêu cầu và đặc thù của môn học mình phụ trách. Thay vì chỉ tiếp cận công nghệ ở góc độ chung, giáo viên có thể tham khảo những gợi ý cụ thể để lựa chọn cách sử dụng phù hợp với nhiệm vụ giảng dạy.

Ở Phần IV - Dùng AI tạo học liệu đa phương tiện, cuốn sách mở rộng phạm vi ứng dụng sang việc xây dựng các sản phẩm hỗ trợ dạy và học. Ba nội dung chính gồm: Tạo bài trình chiếu với AI; Tạo video bài giảng; Từ bài giảng trên lớp đến các học liệu đa phương tiện. Qua đó, giáo viên có thêm gợi ý khai thác công nghệ trong trình bày kiến thức, thiết kế tài liệu và lưu giữ kinh nghiệm giảng dạy.

Phần V - Gợi ý câu trả lời, cung cấp hướng dẫn trả lời một số câu hỏi và bài tập củng cố ở các phần, môn học. Nội dung này giúp giáo viên tự kiểm tra nhận thức, đối chiếu cách thực hiện và tiếp tục điều chỉnh theo điều kiện thực tế của lớp học.

Bên cạnh năm phần nội dung chính, sách có bốn phụ lục đề cập đến kinh nghiệm quốc tế về xây dựng chương trình giáo dục AI và bài học cho Việt Nam; thực trạng ứng dụng AI của giáo viên; mức độ sẵn sàng của học sinh phổ thông Việt Nam; thông tin về các mô hình AI tạo sinh và công cụ hỗ trợ giáo dục. Những nội dung bổ trợ này giúp giáo viên có thêm cơ sở tham khảo khi tìm hiểu bối cảnh ứng dụng AI trong giáo dục.

Với cách tổ chức như vậy, người đọc có thể tiếp cận sách theo trình tự hoặc lựa chọn từng nội dung theo nhu cầu. Giáo viên có thể bắt đầu từ các nguyên tắc chung, tìm hiểu quy trình sử dụng, sau đó tham khảo hướng dẫn dành cho môn học mình đảm nhiệm. Cấu trúc này tạo thuận lợi cho cả quá trình tự học và trao đổi chuyên môn trong nhà trường.

Cùng AI, người thầy vẫn là chủ thể của hoạt động dạy học

Một nội dung xuyên suốt và đáng chú ý của cuốn sách là yêu cầu giáo viên giữ vai trò chủ động trong quá trình sử dụng AI. Công nghệ có thể đưa ra gợi ý, hỗ trợ xử lý thông tin và tạo học liệu, nhưng kết quả do AI tạo ra không mặc nhiên phù hợp để đưa vào bài giảng. Giáo viên cần xem xét độ chính xác của kiến thức, đối chiếu với chương trình giáo dục phổ thông và đánh giá mức độ phù hợp về mặt sư phạm trước khi sử dụng.

Tài liệu đề xuất ba tầng kiểm tra học liệu, gồm kiểm tra tính chính xác của nội dung; đối chiếu với chương trình giáo dục phổ thông; xem xét tính sư phạm. Cách tiếp cận này giúp giáo viên có cơ sở đánh giá sản phẩm do AI hỗ trợ, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả từ công cụ. Cùng với đó, những lưu ý về bảo vệ dữ liệu, tôn trọng nguồn tư liệu và minh bạch trong sử dụng AI góp phần hình thành thói quen ứng dụng công nghệ có trách nhiệm.

Đối với học sinh, việc sử dụng AI cần hướng tới mục tiêu rèn luyện tư duy, phát triển ý tưởng và nâng cao khả năng tự học. Sản phẩm học tập cần thể hiện quá trình tìm hiểu và đóng góp của người học, thay vì chỉ là kết quả được tạo ra từ công cụ. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để công nghệ hỗ trợ hoạt động giáo dục mà không làm giảm vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh.

Tính thực hành của cuốn sách còn thể hiện qua những hướng dẫn gắn với nhiệm vụ chuyên môn cụ thể. Chẳng hạn, khi cần xây dựng bài tập, giáo viên có thể cung cấp cho AI các thông tin về nội dung kiến thức, đối tượng học sinh, số lượng câu hỏi, thời gian làm bài và yêu cầu kèm đáp án. Việc xác định rõ nhiệm vụ và đầu vào giúp kết quả gợi ý sát hơn với mục tiêu, đồng thời tạo thuận lợi cho giáo viên kiểm tra, chỉnh sửa.

Các ví dụ theo môn học cũng cho thấy sự đa dạng trong khả năng ứng dụng. Với môn tiếng Anh, AI có thể hỗ trợ dịch thuật và chấm điểm bài luận; ở môn Lịch sử và Địa lý, công cụ được giới thiệu trong việc tạo tư liệu đồ họa; với môn Ngữ văn, nội dung hướng đến hỗ trợ phát triển năng lực sáng tạo ngôn từ cùng AI. Những gợi ý này giúp giáo viên hình dung rõ hơn cách đưa công nghệ vào từng hoạt động chuyên môn, thay vì sử dụng một phương thức chung cho mọi môn học.

Ở lĩnh vực xây dựng học liệu đa phương tiện, giáo viên có thể khai thác AI để gợi ý dàn ý bài trình chiếu hoặc kịch bản video từ nội dung bài học. Trên cơ sở đó, người dạy tiếp tục chỉnh sửa lời dẫn, lựa chọn hình ảnh và sắp xếp các hoạt động phù hợp. Hiệu quả của học liệu không nằm ở việc sử dụng bao nhiêu công cụ hay tạo ra sản phẩm cầu kỳ, mà ở khả năng hỗ trợ học sinh tiếp nhận kiến thức và tham gia tích cực vào quá trình học tập.

Với hệ thống kiến thức nền tảng, quy trình và hướng dẫn thực hành theo từng môn học, “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong dạy và học” là tài liệu tham khảo dành cho giáo viên phổ thông, đồng thời hữu ích với sinh viên sư phạm và cán bộ quản lý giáo dục. Tùy theo nhu cầu, bạn đọc có thể sử dụng sách để tự học, trao đổi chuyên môn hoặc tổ chức tập huấn trong nhà trường.

Thông qua những nội dung được trình bày khoa học và gắn với công việc giảng dạy, cuốn sách góp phần hỗ trợ giáo viên nâng cao năng lực ứng dụng AI hiệu quả, có trách nhiệm. Qua đó, công nghệ được sử dụng như một công cụ đồng hành, phục vụ đổi mới hoạt động dạy học, khuyến khích học sinh chủ động tư duy và phát huy khả năng sáng tạo.