Tai nạn khi băng qua cao tốc, ai chịu trách nhiệm?

Dưới góc độ pháp lý, hành vi xâm nhập đường cao tốc của người đi bộ là vi phạm nghiêm trọng, song trách nhiệm của tài xế và đơn vị quản lý, vận hành tuyến đường vẫn cần được xem xét trên cơ sở chứng cứ và quy định pháp luật.

Hành vi nguy hiểm, trái quy định

Khoảng 6h30 ngày 2-11, trên tuyến cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ, đoạn gần cầu vượt Thường Tín, thuộc địa bàn xã Hồng Vân (thành phố Hà Nội) xảy ra vụ tai nạn giao thông giữa ô tô mang biển kiểm soát 18A-747.xx lưu thông theo hướng Ninh Bình - Hà Nội và một người đàn ông chạy băng ngang qua đường cao tốc. Cú va chạm mạnh khiến nạn nhân bị hất văng, tử vong tại chỗ; chiếc ô tô bị hư hỏng phần đầu.

Thông tin từ Cục Cảnh sát giao thông (Bộ Công an) cho biết, ngay sau khi nhận được tin báo, Đội Cảnh sát giao thông đường bộ cao tốc số 3 đã cử cán bộ đến hiện trường, phối hợp với Công an xã Hồng Vân và đơn vị quản lý đường cao tốc giải quyết vụ việc.

Đáng chú ý, lực lượng chức năng sẽ làm việc với Ban Quản lý, vận hành tuyến đường để làm rõ trách nhiệm của lực lượng tuần đường; đồng thời có văn bản chấn chỉnh công tác tuần tra, kiểm soát và phối hợp bảo đảm an toàn giao thông trên các tuyến cao tốc. Nguyên nhân vụ tai nạn đang được làm rõ.

Nhìn nhận dưới góc độ pháp lý, luật sư Vi Văn Diện, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng: Trước hết cần khẳng định, đường cao tốc là loại hình công trình giao thông có yêu cầu đặc biệt về tổ chức khai thác, tốc độ lưu thông và điều kiện an toàn. Khác với đường đô thị hay đường giao thông thông thường, đường cao tốc được thiết kế dành riêng cho các phương tiện cơ giới, có tổ chức phân làn, dải phân cách và hệ thống kiểm soát phương tiện ra, vào. Việc một người đi bộ tự ý xâm nhập, di chuyển hoặc băng qua đường cao tốc không chỉ đặt tính mạng của chính mình vào tình thế nguy hiểm, mà còn tạo ra nguy cơ tai nạn nghiêm trọng đối với những phương tiện đang lưu thông.

Khoản 3, Điều 25, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 (Luật số 36/2024/QH15) quy định rõ: Người đi bộ không được đi trên đường cao tốc, trừ người, phương tiện giao thông đường bộ và thiết bị phục vụ việc quản lý, bảo trì đường cao tốc. Đây là quy định mang tính cấm đoán trực tiếp, xuất phát từ đặc thù khai thác của loại hình đường giao thông này.

Bên cạnh đó, Khoản 1, Điều 30 của Luật cũng quy định người đi bộ phải tuân thủ các nguyên tắc bảo đảm an toàn khi tham gia giao thông. Trong đó, điểm b quy định việc qua đường phải thực hiện tại nơi có đèn tín hiệu, vạch kẻ đường, cầu vượt hoặc hầm dành cho người đi bộ; trường hợp không có những điều kiện này thì phải quan sát phương tiện đang đi tới và chỉ qua đường khi bảo đảm an toàn. Điểm c nghiêm cấm hành vi vượt qua dải phân cách.

Đối chiếu với diễn biến vụ tai nạn trên cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ, nếu kết quả xác minh xác định người đàn ông đã tự ý xâm nhập tuyến đường, trèo qua dải phân cách rồi chạy cắt ngang các làn xe đang lưu thông, thì đây là hành vi vi phạm, đồng thời các quy định về giao thông trên đường cao tốc và quy tắc dành cho người đi bộ.

Không thể xem đây đơn thuần là một sai sót trong quá trình sang đường. Trong điều kiện phương tiện lưu thông với tốc độ cao, khoảng cách phản ứng và quãng đường phanh của ô tô đều có giới hạn. Một người bất ngờ xuất hiện trước đầu xe có thể khiến tài xế không còn đủ thời gian để xử lý, kể cả khi đang điều khiển phương tiện đúng quy định. Việc phanh gấp hoặc đánh lái tránh chướng ngại vật trong tình huống này còn có thể dẫn đến va chạm liên hoàn, gây nguy hiểm cho nhiều phương tiện khác.

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ cũng đặt ra nguyên tắc mọi người tham gia giao thông phải có trách nhiệm giữ an toàn cho bản thân và người khác. Vì vậy, hành vi tự ý đi vào đường cao tốc không chỉ xâm phạm quy tắc giao thông, mà còn thể hiện sự thiếu trách nhiệm đối với an toàn chung của cộng đồng.

Bên cạnh đó, Luật sư Vi Văn Diện nhận định hành vi cố tình trèo qua dải phân cách rồi chạy cắt ngang dòng xe đang lưu thông là hành vi tự đặt bản thân vào tình huống nguy hiểm đến tính mạng, đồng thời trực tiếp đe dọa an toàn của những phương tiện xung quanh. Đây là yếu tố quan trọng cần được xem xét khi đánh giá lỗi và trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hành vi vi phạm quy tắc giao thông và việc xác định đầy đủ lỗi pháp lý của người bị nạn. Không thể chỉ từ diễn biến tai nạn mà mặc nhiên kết luận về trạng thái nhận thức, ý chí hoặc lỗi cố ý của nạn nhân. Những yếu tố này phải được đánh giá trên cơ sở kết quả xác minh, tài liệu và chứng cứ cụ thể.

Làm rõ trách nhiệm các bên

Một trong những vấn đề được dư luận quan tâm sau vụ tai nạn là người điều khiển ô tô có phải chịu trách nhiệm pháp lý khi phương tiện va chạm với người đi bộ trên đường cao tốc hay không.

Theo luật sư Vi Văn Diện, việc xác định trách nhiệm của tài xế phải căn cứ vào kết quả điều tra của cơ quan có thẩm quyền. Các yếu tố cần được làm rõ bao gồm tốc độ phương tiện tại thời điểm xảy ra tai nạn, làn đường đang lưu thông, tình trạng kỹ thuật của xe, khả năng quan sát, điều kiện ánh sáng, tầm nhìn, phản ứng của người lái và việc chấp hành các quy định về nồng độ cồn, chất ma túy.

Đây là những nội dung có ý nghĩa quyết định trong việc xác định người điều khiển phương tiện có lỗi hay không. Cơ quan chức năng cần tiến hành khám nghiệm hiện trường, phương tiện, thu thập dấu vết va chạm, trích xuất dữ liệu camera hành trình và hệ thống giám sát giao thông để dựng lại diễn biến vụ việc.

Trường hợp tài xế đi đúng làn đường, tuân thủ tốc độ cho phép, tỉnh táo, làm chủ phương tiện và đã thực hiện những biện pháp xử lý cần thiết nhưng người đi bộ bất ngờ lao ra khiến va chạm không thể tránh khỏi, thì có cơ sở xem xét trường hợp sự kiện bất ngờ theo Điều 20 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung. Điều luật quy định người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội trong trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu kết quả điều tra xác định tài xế có hành vi vi phạm như chạy quá tốc độ, thiếu chú ý quan sát, sử dụng rượu bia hoặc chất ma túy, không làm chủ tốc độ, không chấp hành quy tắc giao thông và những vi phạm này có mối quan hệ nhân quả với hậu quả tai nạn, thì vẫn phải xem xét trách nhiệm pháp lý tương ứng. Việc người đi bộ có lỗi không mặc nhiên loại trừ trách nhiệm của người điều khiển phương tiện nếu tài xế cũng có hành vi vi phạm.

Đối với trách nhiệm bồi thường dân sự, cần lưu ý, ô tô là nguồn nguy hiểm cao độ theo quy định tại Điều 601 Bộ luật Dân sự năm 2015. Theo nguyên tắc chung, chủ sở hữu hoặc người được giao chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại do nguồn này gây ra, kể cả khi không có lỗi, trừ những trường hợp luật định.

Đáng chú ý, Khoản 3 Điều 601 quy định trường hợp thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ không phải bồi thường. Như vậy, nếu cơ quan có thẩm quyền xác định nạn nhân cố ý xâm nhập đường cao tốc, chủ động lao vào làn xe đang lưu thông và hành vi này là nguyên nhân hoàn toàn dẫn đến thiệt hại, thì có cơ sở xem xét áp dụng trường hợp loại trừ trách nhiệm bồi thường dân sự.

Dẫu vậy, việc áp dụng quy định này phải hết sức thận trọng. Cần có căn cứ chứng minh yếu tố lỗi cố ý và mối quan hệ giữa hành vi của nạn nhân với thiệt hại xảy ra. Không thể chỉ dựa vào việc người đi bộ vi phạm quy định cấm vào đường cao tốc để đương nhiên kết luận tài xế không có nghĩa vụ bồi thường.

Ở chiều ngược lại, đối với phần tài sản bị hư hỏng, chẳng hạn chiếc ô tô bị biến dạng phần đầu sau va chạm, chủ phương tiện có quyền xem xét yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được căn cứ phát sinh trách nhiệm. Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự, người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Vì vậy, nếu phát sinh nghĩa vụ bồi thường hợp pháp, vấn đề giải quyết có thể được xem xét từ di sản của người đã mất theo quy định.

Tuy nhiên, vụ việc còn đặt ra một khía cạnh quan trọng khác: Trách nhiệm của đơn vị quản lý, vận hành đường cao tốc. Đây cũng là nội dung Cục Cảnh sát giao thông đã đề cập khi cho biết sẽ làm việc với ban quản lý, vận hành tuyến đường để xác định trách nhiệm của lực lượng tuần đường.

Trên thực tế, hệ thống rào chắn, hàng rào bảo vệ, dải phân cách và các công trình phụ trợ có vai trò ngăn chặn người, phương tiện không được phép xâm nhập đường cao tốc. Nếu những hạng mục này bị hư hỏng, mất an toàn hoặc xuất hiện điểm mở trái quy định mà không được phát hiện, khắc phục kịp thời, nguy cơ người dân đi vào đường cao tốc sẽ gia tăng.

Do đó, cơ quan chức năng cần kiểm tra hiện trạng hàng rào, lối tiếp cận, khu vực gầm cầu vượt Thường Tín và các vị trí có nguy cơ người đi bộ xâm nhập trái phép. Đồng thời, phải làm rõ công tác tuần tra, kiểm soát, phát hiện và xử lý những tình huống bất thường của lực lượng được giao nhiệm vụ trên tuyến.

Nếu có căn cứ xác định đơn vị quản lý, vận hành hoặc cá nhân liên quan thiếu trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ, để xảy ra tình trạng mất an toàn và có mối quan hệ nhân quả với vụ tai nạn, thì phải xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật. Ngược lại, không thể quy trách nhiệm cho đơn vị vận hành chỉ vì tai nạn xảy ra trên tuyến đường thuộc phạm vi quản lý, khi chưa chứng minh được hành vi vi phạm nghĩa vụ và mối liên hệ với hậu quả.

Từ vụ việc trên có thể thấy, bảo đảm an toàn giao thông trên đường cao tốc không chỉ là trách nhiệm của người điều khiển phương tiện, mà còn đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm túc của tất cả những chủ thể có liên quan. Người đi bộ tuyệt đối không được xâm nhập, băng qua đường cao tốc; tài xế phải chấp hành quy định về tốc độ, quan sát và làm chủ phương tiện; đơn vị vận hành phải duy trì hệ thống hạ tầng, rào chắn và công tác tuần đường theo đúng trách nhiệm được giao.

Một hành vi bất cẩn có thể dẫn đến hậu quả không thể khắc phục. Nhưng để ngăn chặn những tai nạn tương tự, điều cần thiết không chỉ là xác định trách nhiệm sau khi sự việc xảy ra, mà còn phải chủ động bịt kín những lỗ hổng trong quản lý, vận hành và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của mỗi người khi tham gia giao thông.