Hà Nội thông qua cơ chế đặc thù để tăng tốc đầu tư đường sắt đô thị

Nội dung đáng chú ý là mức trần giá trị hợp đồng bình quân 120 triệu USD/km đối với các đoạn tuyến đi ngầm, gắn với kiểm toán, kiểm soát chi phí và trách nhiệm của nhà thầu về chất lượng, tiến độ, an toàn công trình.

Nghị quyết quy định thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng các tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn thành phố Hà Nội, với các nội dung về nhà thầu chiến lược, bố trí nguồn vốn, thực hiện hợp đồng chìa khóa trao tay, giải phóng mặt bằng, khảo sát, thiết kế, thi công, kiểm soát tạm ứng, thanh toán, chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số.

Các tuyến thực hiện thí điểm gồm tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14, thời gian dự kiến hoàn thành vào năm 2030. Tên dự án, hướng tuyến sẽ được xác định chính xác tại hồ sơ phương án tuyến, vị trí công trình theo tuyến tỷ lệ 1/500 được UBND thành phố phê duyệt, bảo đảm phù hợp với định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Mức trần phải đi cùng chất lượng và an toàn

Báo cáo tiếp thu, giải trình, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng cho biết, UBND thành phố đã nghiêm túc tiếp thu ý kiến thẩm tra, thảo luận; làm rõ phạm vi thí điểm và phân định trách nhiệm của UBND thành phố, người quyết định đầu tư, chủ đầu tư, nhà thầu chiến lược. Quyền chủ động được gắn với kiểm tra, báo cáo, giải trình, công khai, minh bạch và phòng, chống thất thoát, lãng phí.

Về mức trần 120 triệu USD/km, đồng chí Trương Việt Dũng giải thích, đây là giới hạn giá trị hợp đồng bình quân cho các đoạn tuyến đi ngầm, được nghiên cứu trên cơ sở Đề án tổng thể đầu tư xây dựng hệ thống đường sắt đô thị Thủ đô, tham khảo các dự án tương tự và cam kết của nhà thầu.

Theo báo cáo giải trình, số liệu tham chiếu cập nhật năm 2026 đối với tuyến đi ngầm khoảng 141,34 triệu USD/km, đã bao gồm thuế giá trị gia tăng, chưa bao gồm giải phóng mặt bằng và dự phòng. Các dự án tham chiếu có sự khác biệt về điều kiện thi công, cấu hình kỹ thuật, phạm vi chi phí.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố, chuyển từ đầu tư từng tuyến riêng lẻ sang triển khai đồng bộ 5 tuyến theo hợp đồng chìa khóa trao tay tạo điều kiện thống nhất tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ, thiết bị, tổ chức mua sắm và thi công. Lợi thế quy mô giúp tối ưu hóa nguồn lực, giảm chi phí trung gian, rút ngắn thời gian thực hiện, đồng thời hỗ trợ vận hành, bảo trì lâu dài.

Làm rõ phạm vi mức trần, đồng chí Trương Việt Dũng cho biết, các khoản chi gồm phần xây dựng depot, bãi đỗ, ga ngầm, hầm, quan trắc lún và công trình liên quan; thiết bị như đoàn tàu, đường ray, thông tin tín hiệu, cấp điện, trung tâm điều hành, thu phí tự động, cửa chắn ga; cùng chi phí quản lý, tư vấn của nhà thầu và dự phòng trong phạm vi công việc được xác định.

Mức trần chưa bao gồm chi phí công năng lưỡng dụng; thuế giá trị gia tăng; dự phòng cho công việc phát sinh ngoài phạm vi gói thầu; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội; chi phí tư vấn và quản lý dự án thuộc trách nhiệm chủ đầu tư.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng nhấn mạnh, cam kết về giá phải đi đôi với chất lượng và kết quả thực hiện. Nhà thầu không được cắt giảm công năng, hạ thấp tiêu chuẩn kỹ thuật, sử dụng công nghệ lạc hậu hoặc giảm yêu cầu an toàn để đáp ứng giới hạn tài chính; phải lựa chọn giải pháp thiết kế, công nghệ, tổ chức thi công và huy động nguồn lực đáp ứng đồng thời các yêu cầu đã cam kết.

Làm rõ thêm nội dung này, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng khẳng định: “Mức giá 120 triệu USD/km là tối đa, không có chuyện trượt giá, không có chuyện phát sinh”. Thành phố tiếp tục kiểm soát chi phí trên cơ sở thiết kế, tổng mức đầu tư, kết quả kiểm toán và điều kiện hợp đồng, bảo đảm không vượt mức khống chế đã xác định.

Phân định chi phí, trách nhiệm từ ký kết đến quyết toán

Thảo luận tại hội trường, đại biểu Trần Khánh Hưng (Tổ đại biểu số 8) nhất trí với sự cần thiết ban hành nghị quyết, cho rằng xác định suất vốn đầu tư khống chế đối với hợp đồng chìa khóa trao tay là cần thiết để tránh đội vốn.

Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, triển khai đồng bộ nhiều tuyến giúp giảm chi phí chung, trong khi điều kiện của những tuyến khác cần được tính toán cụ thể. Đại biểu đề nghị quy định nguyên tắc, giao UBND thành phố xem xét, quyết định mức cụ thể cho từng dự án tại thời điểm ký hợp đồng.

Đại biểu Trần Thanh Hà (Tổ đại biểu số 14) đề nghị lập bảng tính chi tiết, xác định khoản nào nằm trong mức trần, khoản nào nhà thầu chịu, khoản nào ngân sách phải chi trả. Đồng thời, cần làm rõ thời điểm, nội dung kiểm toán, căn cứ thanh toán cuối cùng; phân định trách nhiệm đối với biến động tỷ giá, giá thiết bị, vật liệu và các khoản phát sinh, tránh chuyển gánh nặng về ngân sách.

Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng, Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Giám đốc Công an thành phố Hà Nội (Tổ đại biểu số 5) đánh giá cao sự chuẩn bị của UBND thành phố, nhấn mạnh ý nghĩa của việc lựa chọn doanh nghiệp trong nước làm nhà thầu chiến lược, gắn với nội địa hóa, bảo đảm an ninh công trình, chủ động bảo trì, sửa chữa.

Đồng tình đặt mức trần 120 triệu USD/km và thanh toán theo kết quả kiểm toán nếu thấp hơn, đồng chí đề nghị nghiên cứu cơ chế xử lý hoặc giao thẩm quyền cho UBND thành phố giải quyết trong biên độ nhỏ khi phát sinh biến động khách quan.

Giải trình về việc đưa mức trần vào nghị quyết, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng cho biết, đây là giới hạn pháp lý ràng buộc nhà thầu ngay khi giao kết hợp đồng, tạo cơ sở kiểm tra, giám sát. Mức trần không phải khoản ngân sách được mặc nhiên sử dụng. Các chi phí ngoài hợp đồng phải được xác định, quản lý chặt chẽ, không chuyển chi phí thuộc trách nhiệm nhà thầu thành nghĩa vụ ngân sách thành phố.

Dự thảo quy định, tại bước phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi, nếu giá trị phần công việc chìa khóa trao tay theo kết quả kiểm toán thấp hơn giá hợp đồng đã ký thì điều chỉnh giảm; nếu bằng hoặc cao hơn thì giữ nguyên.

Khi quyết toán dự án hoàn thành, giá trị quyết toán hợp đồng được xác định theo quyết toán vốn đầu tư được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Trường hợp điều chỉnh tăng so với giá hợp đồng đã xác định ở bước trước, giá trị quyết toán vẫn không được vượt giá hợp đồng xác định trên cơ sở mức trần; nếu thấp hơn thì quyết toán theo giá trị thấp hơn.

Quy định mức trần tạo căn cứ pháp lý để đưa vào hợp đồng và kiểm soát chi phí. Trưởng ban Đô thị HĐND thành phố Trần Hợp Dũng đề nghị UBND thành phố quy định chi tiết nội hàm các khoản mục trong mức trần để HĐND và đại biểu có căn cứ giám sát.

Đồng bộ công nghệ, kiểm soát chặt dòng tiền

Quan tâm khả năng vận hành lâu dài, đại biểu Lê Minh Tú (Tổ đại biểu số 16) đề nghị cụ thể hóa yêu cầu công nghệ thành các tiêu chí có thể đánh giá. Công nghệ cần được áp dụng phổ biến cho dự án mới trên thế giới hoặc đã được kiểm chứng qua vận hành thương mại, bảo đảm phụ tùng và khả năng nâng cấp suốt vòng đời.

Đại biểu đề nghị có tư vấn độc lập so sánh phương án; chuẩn hóa toàn mạng lưới về khổ đường, điện áp, thông tin tín hiệu, giao diện kết nối, trung tâm điều hành; quy định lộ trình chuyển giao, tiêu chí nghiệm thu và chế tài khi nhà thầu không thực hiện cam kết.

Đại biểu Vũ Gia Luyện (Tổ đại biểu số 13) đề nghị xác định dữ liệu hình thành từ dự án thuộc sở hữu của thành phố, được lưu trữ tại trung tâm dữ liệu do thành phố quản lý hoặc chỉ định, kết nối với hệ thống giao thông thông minh chung. Nghĩa vụ bàn giao dữ liệu, tài liệu kỹ thuật, mã nguồn, cấu hình hệ thống cần được quy định trực tiếp trong hợp đồng giữa chủ đầu tư và nhà thầu chiến lược.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng cho biết, dự thảo đã làm rõ trách nhiệm chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, xây dựng phương án quản lý, vận hành, bảo trì ngay từ giai đoạn triển khai.

Về năng lực tài chính, dự thảo không ấn định nguồn lực tối thiểu 60.000 tỷ đồng, thay bằng yêu cầu chứng minh năng lực, khả năng thu xếp vốn theo quy định. Nhà thầu phải có bảo lãnh tạm ứng, bảo lãnh thực hiện hợp đồng.

Tiền tạm ứng được quản lý qua tài khoản chỉ phục vụ dự án, không được điều chuyển hoặc dùng bảo đảm nghĩa vụ ngoài dự án. Chủ đầu tư được nhận báo cáo số dư, sao kê ngân hàng định kỳ hai tuần một lần hoặc đột xuất; được đình chỉ giải ngân, yêu cầu hoàn trả hoặc thu hồi qua bảo lãnh khi phát hiện sử dụng sai mục đích.

Nhà thầu chủ động tổ chức khảo sát, thiết kế, thi công và chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, an toàn. Chủ đầu tư được tổ chức kiểm tra, thuê đơn vị có năng lực kiểm chứng, từ chối nghiệm thu khi sản phẩm không đáp ứng yêu cầu hợp đồng.

Chủ động nguồn vốn, chuẩn bị năng lực vận hành

Phát biểu tại kỳ họp, Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng cho biết, phương án đang được xây dựng xác định nhu cầu vốn đầu tư đường sắt đô thị giai đoạn 2026–2030 trên 1 triệu tỷ đồng; riêng 5 tuyến đang triển khai cần khoảng 900.000 tỷ đồng.

Thành phố xây dựng phương án huy động từ ngân sách thành phố, hỗ trợ của Trung ương, vốn vay ODA, phát hành trái phiếu và nguồn thu khai thác quỹ đất tại các khu vực phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD). Các khu vực TOD còn góp phần tổ chức lại không gian phát triển, nâng cao hiệu quả sử dụng đất, hình thành đô thị gắn với giao thông công cộng.

Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, tạm ứng phải gắn với hợp đồng, tiến độ, có bảo lãnh ngân hàng và trách nhiệm hoàn trả rõ ràng. Thành phố đề nghị Kiểm toán Nhà nước tham gia kiểm toán trong quá trình triển khai, không chỉ sau khi công trình hoàn thành.

Việc nghiệm thu, thanh toán phải căn cứ sản phẩm, khối lượng và các mốc thực hiện theo hợp đồng. Cơ chế đặc thù giúp rút ngắn những khâu không cần thiết nhưng vẫn phải bảo đảm chất lượng, an toàn và hiệu quả đầu tư.

Chủ tịch UBND thành phố yêu cầu, chuyển giao công nghệ thực chất, đồng thời với xây dựng; có lộ trình gắn với đào tạo kỹ sư, cán bộ kỹ thuật, nhân sự vận hành, bảo trì. Hồ sơ kỹ thuật, thiết kế, phần mềm, dữ liệu và điều kiện cần thiết để quản lý, sửa chữa, nâng cấp hệ thống phải được bàn giao theo hợp đồng và pháp luật.

Ngay sau khi nghị quyết được thông qua, UBND thành phố sẽ khẩn trương hoàn thiện quy trình quản lý, phân công rõ trách nhiệm của người quyết định đầu tư, chủ đầu tư, tổng thầu và các cơ quan liên quan; thường xuyên báo cáo, cung cấp thông tin để HĐND thành phố theo dõi, giám sát.