Hợp tác công - tư: Khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển văn hóa Việt Nam

Mở rộng nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư cho văn hóa

Trong nhiều năm qua, nguồn lực đầu tư cho văn hóa ở Việt Nam vẫn chưa thực sự tương xứng với vị trí, vai trò của lĩnh vực này trong đời sống xã hội. Không ít thiết chế văn hóa được đầu tư xây dựng nhưng hiệu quả khai thác còn hạn chế; nhiều công trình di sản cần kinh phí lớn để bảo tồn, tu bổ. Trong khi đó, các hoạt động sáng tạo nghệ thuật, phát triển công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số ngày càng đặt ra yêu cầu cao về tài chính, công nghệ và nhân lực. Thực tế đó đòi hỏi phải đổi mới tư duy đầu tư, không chỉ gia tăng nguồn ngân sách mà còn tạo cơ chế để các thành phần kinh tế cùng tham gia phát triển văn hóa.

Ngày 7-1-2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, xác định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai dân tộc. Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy huy động nguồn lực, trong đó nguồn lực nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, nguồn lực xã hội và khu vực tư nhân là động lực quan trọng.

Cụ thể hóa chủ trương này, ngày 24-4-2026, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026. Một trong những điểm đáng chú ý là quy định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần theo yêu cầu phát triển; đồng thời khuyến khích huy động nguồn lực xã hội.

Điểm mới trong cách tiếp cận không chỉ nằm ở việc tăng nguồn lực đầu tư mà còn ở yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng. Khi Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và bảo đảm lợi ích công cộng, doanh nghiệp có thể phát huy lợi thế về vốn, công nghệ, năng lực quản trị và tổ chức hoạt động. Đây là cơ sở để hình thành những mô hình đầu tư, khai thác và phát triển văn hóa hiệu quả hơn.

Trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản, hợp tác công - tư có thể tạo thêm nguồn lực cho nghiên cứu, số hóa, quảng bá và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa và tổ chức hoạt động trải nghiệm để nâng cao chất lượng phục vụ công chúng. Tương tự, tại các nhà hát, trung tâm văn hóa và không gian nghệ thuật, sự tham gia của doanh nghiệp trong đầu tư, vận hành và phát triển dịch vụ có thể góp phần khắc phục tình trạng thiếu kinh phí, nâng cao chất lượng chương trình và khả năng thu hút khán giả.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh công nghiệp văn hóa ngày càng khẳng định vai trò đối với tăng trưởng kinh tế, hợp tác công - tư còn mở ra cơ hội hình thành các trung tâm sáng tạo, tổ hợp biểu diễn, không gian nghệ thuật và nền tảng phân phối sản phẩm văn hóa quy mô lớn. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa xã hội hóa hoạt động văn hóa và hợp tác công - tư theo nghĩa pháp lý. Không phải mọi hoạt động tài trợ, liên kết tổ chức sự kiện hay đóng góp của doanh nghiệp đều là dự án hợp tác công - tư. Vì vậy, cần có cơ chế phân định rõ trách nhiệm, quyền lợi, nghĩa vụ và phương thức giám sát của các bên tham gia.

Dấu ấn văn hóa từ hợp tác công - tư

Tại Hà Nội, các mô hình hợp tác công - tư đang góp phần tạo nên những dấu ấn mới trong phát triển văn hóa Thủ đô, mở rộng không gian sáng tạo và thụ hưởng văn hóa cho người dân. Những mô hình như Complex 01, Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA), Tổ Chim Xanh... đã trở thành địa điểm tổ chức triển lãm, biểu diễn, giao lưu nghệ thuật và kết nối cộng đồng sáng tạo. Qua đó, nguồn lực xã hội được huy động hiệu quả hơn, góp phần đa dạng hóa không gian văn hóa và làm phong phú đời sống tinh thần của người dân.

Ngày 29-5-2026, tại Bảo tàng Hà Nội, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, với sự hỗ trợ của Văn phòng UNESCO tại Việt Nam và Tập đoàn SOVICO ra mắt Bản đồ Mạng lưới các không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội – Cửa ô sáng tạo, nhằm kết nối, giới thiệu, quảng bá các không gian sáng tạo, đồng thời cập nhật hoạt động, sự kiện và chương trình sáng tạo trên địa bàn thành phố. Đây là minh chứng cho vai trò phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước với doanh nghiệp và các đối tác xã hội trong phát triển văn hóa.

Ở lĩnh vực khai thác, phát huy giá trị văn hóa làng nghề, Vụn Art tại làng lụa Vạn Phúc là mô hình tiêu biểu về kết hợp chất liệu truyền thống với tư duy sáng tạo. Không chỉ tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế, mô hình còn tạo việc làm cho hơn 30 người khuyết tật, đồng thời tổ chức các hoạt động sáng tạo, tour trải nghiệm và quảng bá sản phẩm.

Trong lĩnh vực phát triển không gian văn hóa công cộng, Dự án Công viên rừng Phúc Tân cho thấy hiệu quả của việc huy động nguồn lực xã hội trong cải tạo môi trường sống và kiến tạo không gian sinh hoạt cộng đồng. Theo Giám đốc Sáng tạo của Think Playgrounds Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, doanh nghiệp xã hội này đã phối hợp với cơ quan quản lý môi trường, chính quyền phường Hồng Hà và người dân địa phương cải tạo bãi rác dưới chân cầu Long Biên thành sân chơi, công viên rừng, cải thiện môi trường sinh thái và nâng cao chất lượng đời sống văn hóa tại khu dân cư. Mô hình cũng cho thấy hiệu quả khi chính quyền, doanh nghiệp xã hội và cộng đồng cùng tham gia cải tạo, khai thác không gian công cộng theo hướng bền vững.

Cùng với những chủ trương, chính sách thúc đẩy phát triển văn hóa Việt Nam, Nghị quyết số 28/2026/QH16 đang mở ra cơ hội để hoạt động hợp tác công - tư đi vào thực chất. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để những cơ chế này thực sự trở thành động lực phát triển, cần sớm hoàn thiện quy định về lựa chọn đối tác, quản lý và khai thác tài sản công, phân chia lợi ích cũng như kiểm soát rủi ro trong quá trình triển khai.

Đạo diễn Việt Tú, người tham gia nhiều dự án nghệ thuật theo mô hình hợp tác công - tư, cho rằng các dự án cần được xây dựng trên nguyên tắc công khai, minh bạch, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và cộng đồng. Nhà nước cũng cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng lớn như công nghiệp sáng tạo, công nghệ văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế, trò chơi điện tử và du lịch văn hóa.

Ở góc độ bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nhà sáng tạo liên ngành Nguyễn Quốc Hoàng Anh nhấn mạnh việc khai thác giá trị kinh tế phải luôn song hành với trách nhiệm bảo tồn. Thu hút đầu tư và gia tăng doanh thu là cần thiết, song không thể vì mục tiêu kinh tế mà làm biến dạng di tích hoặc thương mại hóa quá mức các giá trị văn hóa truyền thống.

Có thể thấy, Nghị quyết số 28/2026/QH16 là bước thể chế hóa nhanh, trực tiếp, có tính đột phá từ Nghị quyết số 80-NQ/TW, tạo nền tảng chính sách quan trọng để thúc đẩy phát triển văn hóa. Khi các cơ chế đặc thù được cụ thể hóa và triển khai đồng bộ, hiệu quả, hợp tác công - tư được kỳ vọng trở thành động lực quan trọng, góp phần tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn lực, nâng cao chất lượng hoạt động văn hóa và thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa phát triển. Quan trọng hơn, sự đồng hành giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ tạo điều kiện để các giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn, lan tỏa mà còn trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển bền vững của Thủ đô.