Ngoại giao kinh tế mở lối cho hòa đàm Nga - Ukraine

Những tín hiệu mới trên bàn đàm phán

Theo thông báo ngày 2-11 của đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff, cuộc gặp tại Abu Dhabi sẽ tập trung vào các thỏa thuận an ninh hậu xung đột, giảm leo thang, hoạt động nhân đạo và những bước tiếp theo hướng tới hòa bình. Ông Witkoff cùng Jared Kushner, hai nhân vật chủ chốt trong các cuộc tiếp xúc gần đây với Nga và Ukraine, dự kiến đại diện Washington tham dự.

Việc ba bên nối lại đối thoại sau chín tháng gián đoạn diễn ra sau một loạt hoạt động ngoại giao của Mỹ tại Kiev và Mátxcơva. Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đồng ý trở lại bàn đàm phán sau cuộc gặp ông Witkoff tại St Petersburg cách đây hai tuần. Trong khi đó, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky gần đây lần đầu thừa nhận nhu cầu bảo đảm an ninh của Nga cũng cần được xem xét trong một thỏa thuận hòa bình.

Theo nhiều nhà quan sát, đây là thay đổi đáng chú ý khi những khác biệt về cấu trúc an ninh khu vực từ lâu đã cản trở tiến trình giải quyết xung đột.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa các bên vẫn lớn, đặc biệt về lãnh thổ. Mátxcơva chưa cho thấy dấu hiệu điều chỉnh đáng kể các yêu cầu cốt lõi, trong khi Kiev tiếp tục nhấn mạnh chủ quyền và những bảo đảm an ninh lâu dài. Washington vì thế đang tìm kiếm thêm động lực thương lượng thông qua triển vọng hợp tác kinh tế.

Mỹ hiện cân nhắc dỡ bỏ trừng phạt đối với Quỹ Đầu tư trực tiếp Nga (RDIF), tổ chức tài chính nhà nước có vai trò kết nối các dự án đầu tư quốc tế. Trợ lý chính sách đối ngoại của Tổng thống Putin, ông Yuri Ushakov, xác nhận vấn đề này đã được hai bên thảo luận, dù chưa có quyết định cuối cùng. Người đứng đầu RDIF, ông Kirill Dmitriev, cũng trực tiếp tham gia các cuộc trao đổi kinh tế với ông Witkoff và ông Kushner, cho thấy hợp tác đầu tư đã trở thành một nội dung trong các kênh tiếp xúc ngoại giao.

Trước đó, Washington nới lỏng một số hạn chế đối với giao dịch dầu diesel Nga và thảo luận khả năng doanh nghiệp Mỹ trở lại thị trường dầu khí nước này. Việc từng bước khôi phục quan hệ thương mại, đầu tư và năng lượng với phương Tây có thể mang lại lợi ích đáng kể cho Mátxcơva, đồng thời mở ra cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp Mỹ. Tuy nhiên, Washington cũng phải tính toán thời điểm và điều kiện áp dụng các ưu đãi để duy trì đòn bẩy đàm phán, nhất là khi Nga mới đồng ý nối lại đối thoại mà chưa có dấu hiệu điều chỉnh đáng kể lập trường về lãnh thổ.

Lợi ích kinh tế và bài toán an ninh châu Âu

Các đặc phái viên Mỹ từng thúc đẩy phương án nối lại xuất khẩu khí đốt Nga sang châu Âu thông qua hệ thống đường ống chạy qua Ukraine, với sự tham gia của một đơn vị trung gian Mỹ. Đề xuất xuất hiện khi xung đột Trung Đông gây sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu, đẩy giá khí đốt châu Âu tăng mạnh. Nếu được thực hiện, phương án này có thể giúp bổ sung nguồn cung, tạo nguồn thu cho các bên tham gia và mở rộng vai trò của doanh nghiệp Mỹ trong hoạt động thương mại năng lượng khu vực.

Tuy nhiên, Liên minh châu Âu (EU) đang theo đuổi lộ trình chấm dứt nhập khẩu khí đốt Nga vào năm 2027. Sau nhiều năm đa dạng hóa nguồn cung, việc khôi phục các dòng khí đốt trước đây không đơn thuần là quyết định thương mại mà còn liên quan đến chiến lược an ninh dài hạn. Những khác biệt này có thể khiến đề xuất của Washington gặp trở ngại, dù mang lại lợi ích kinh tế trước mắt.

Mỹ dự kiến làm việc tại Brussels trong tuần này với đại diện Pháp, Đức, Anh, EU và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) về bảo đảm an ninh cho Ukraine, cấu trúc an ninh châu Âu sau xung đột và hỗ trợ tái thiết. Sự tham gia của các đồng minh có ý nghĩa quan trọng bởi bất kỳ thỏa thuận nào cũng cần nguồn lực và những cam kết đủ tin cậy để triển khai.

Trong khi thúc đẩy đàm phán, Washington tiếp tục hỗ trợ quân sự cho Kiev. Mỹ đang chuẩn bị đề nghị các đồng minh NATO đóng góp thêm kinh phí cho chương trình PURL, cơ chế mua vũ khí Mỹ chuyển giao cho Ukraine, hiện thiếu khoảng 2 tỷ USD để thanh toán các gói đã được phê duyệt. Washington cũng vừa chấp thuận bước đầu thương vụ bán 500 tên lửa đánh chặn Patriot trị giá 2,1 tỷ USD, với nguồn tài trợ từ Canada, Đức, Na Uy và EU.

Việc duy trì hỗ trợ quốc phòng cho Ukraine trong lúc mở rộng các cuộc trao đổi kinh tế với Nga cho thấy Washington đang sử dụng nhiều công cụ để thúc đẩy thương lượng. Song việc dung hòa những ưu tiên khác nhau không dễ dàng khi Mátxcơva đặt trọng tâm vào các yêu cầu an ninh, còn Kiev và các đồng minh châu Âu muốn có những bảo đảm đủ tin cậy để ngăn nguy cơ xung đột tái diễn.

Với những khác biệt còn tồn tại, vòng đàm phán Abu Dhabi có thể hướng tới các thỏa thuận từng bước về giảm leo thang và hợp tác nhân đạo. Việc hàng trăm người dân được sơ tán khỏi thị trấn Oleshky do Nga kiểm soát nhờ một thỏa thuận ngừng bắn cục bộ gần đây cho thấy khả năng hợp tác vẫn hiện hữu ngay cả khi các bên chưa tìm được tiếng nói chung về những vấn đề cốt lõi.

Những kết quả cụ thể như vậy có thể là điểm khởi đầu thực tế hơn cho tiến trình hòa bình, thay vì kỳ vọng một thỏa thuận toàn diện ngay sau vòng đàm phán đầu tiên.