Hoàn thiện chính sách và trợ lực phục hồi chức năng cho nạn nhân da cam

Khoảng trống chính sách qua các thế hệ và rào cản bảo hiểm y tế

Nhìn lại chặng đường 26 năm kể từ khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 26/2000/QĐ-TTg, Đảng và Nhà nước ta đã không ngừng hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý nhằm bảo đảm chế độ ưu đãi người có công. Diện thụ hưởng chính sách từng bước được mở rộng, xoa dịu phần nào mất mát của những người đã cống hiến xương máu vì độc lập dân tộc.

Dẫu vậy, khoảng trống chính sách vẫn hiện hữu một cách nhức nhối khi cả nước hiện mới có hơn 350.000 người được hưởng trợ cấp ưu đãi, chiếm khoảng 7,3% số người bị phơi nhiễm và chưa đầy 12% tổng số nạn nhân. Điều đó đồng nghĩa với việc sau hơn một phần tư thế kỷ nỗ lực, nhiều nạn nhân vẫn chưa thể tiếp cận trọn vẹn chính sách người có công.

Nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở giới hạn thế hệ thụ hưởng. Các quy định pháp luật hiện hành mới chỉ dừng lại ở hai thế hệ là người trực tiếp tham gia kháng chiến và con đẻ của họ. Trong khi đó, tác hại của dioxin không dừng lại ở hai thế hệ mà đã di truyền sâu sang các cháu, chắt với nhiều dạng khuyết tật vận động, thần kinh, trí tuệ nặng nề. Nhóm đối tượng này hiện chỉ ở diện nhận trợ cấp bảo trợ xã hội thông thường với mức hỗ trợ khiêm tốn, chưa được đề cập trong khung chính sách ưu đãi người có công. Dù Chỉ thị số 43-CT/TW năm 2015 và Chỉ thị số 14-CT/TW năm 2017 của Ban Bí thư đã chỉ đạo rất rõ việc nghiên cứu chính sách đối với thế hệ thứ ba, văn bản sửa đổi mới nhất là Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 vẫn chưa thể luật hóa được diện bao phủ này.

Nỗi trăn trở về chính sách càng trở nên cấp bách khi gắn liền với bài toán chăm sóc y tế và phục hồi chức năng. Tiến sĩ Đỗ Mạnh Hùng, Phó Trưởng khoa Khoa học xã hội và Hành vi - Trường Đại học Y tế Công cộng khi bàn về can thiệp sớm và phục hồi chức năng đã khẳng định vai trò quyết định của việc nhận biết sớm các khiếm khuyết thể chất và chức năng. Đối với những đứa trẻ sinh ra trong gia đình có tiền sử phơi nhiễm dioxin, khiếm khuyết thường mang tính đa tật, kết hợp giữa tổn thương hệ thần kinh, vận động và giác quan. Nếu không có phác đồ can thiệp phục hồi từ sớm, các em sẽ lỡ cơ hội hòa nhập, trở thành gánh nặng phụ thuộc suốt đời.

Khảo sát thực tế của TS. Trần Ngọc Nghị, Quyền Giám đốc Bệnh viện Chỉnh hình và Phục hồi chức năng Hà Nội tại 20 cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và bệnh viện phục hồi chức năng trên toàn quốc, trải dài từ Bệnh viện Đa khoa Nam Quảng Trị, Bệnh viện Phục hồi chức năng thành phố Huế, Đắk Lắk cho đến Bệnh viện Đa khoa Đồng Nai hay Bệnh viện Phục hồi chức năng và Điều trị bệnh nghề nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, đã phơi bày những bất cập lớn trong tiếp cận chính sách bảo hiểm y tế. Nhu cầu về các dụng cụ trợ giúp chỉnh hình, phương tiện hỗ trợ sinh hoạt và các đợt tập luyện chức năng chuyên sâu của người khuyết tật, nạn nhân da cam là vô cùng lớn. Thế nhưng danh mục chi trả của bảo hiểm y tế hiện hành chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, định mức thanh toán còn eo hẹp và thủ tục hành chính phức tạp khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh khó khăn về tài chính khi phải tự chi trả dài hạn tại các cơ sở dân lập.

Bàn về giải pháp chuyên môn, Thạc sĩ Giáo dục đặc biệt Chu Thị Lan thuộc Làng Hòa Bình Thanh Xuân, Bệnh viện Phục hồi chức năng, nhấn mạnh rằng công tác hỗ trợ không thể chỉ là những buổi trị liệu cơ học rời rạc, mà phải tuân thủ nguyên tắc vàng sớm, đúng và đủ. Theo bà, việc can thiệp cần được tiến hành ngay từ giai đoạn sơ sinh đến trước tuổi tiểu học, tận dụng tối đa tính mềm dẻo của não bộ trong những năm đầu đời. Can thiệp đúng là áp dụng các phương pháp khoa học thực chứng phù hợp với từng dạng khuyết tật, và can thiệp đủ là duy trì thời lượng bền bỉ, liên tục.

Trợ lực liên ngành và yêu cầu hoàn thiện mạng lưới hỗ trợ

Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề, công tác chăm sóc sức khỏe và phục hồi chức năng cho nạn nhân da cam cùng con em của họ phải được đặt trong một quy trình phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Y tế, Giáo dục, Bảo trợ xã hội, cùng chính quyền cơ sở. Một đứa trẻ mang di chứng chất độc da cam không thể chỉ khám ở bệnh viện rồi để mặc gia đình tự xoay xở. Cơ sở y tế cần làm tốt khâu chẩn đoán chức năng, chỉ định tập phục hồi; các trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân; trường học phổ thông tiếp nhận hòa nhập với giáo án điều chỉnh; và cơ quan chính sách địa phương kịp thời hướng dẫn thụ hưởng quyền lợi mà không để gia đình phải “gõ cửa” nhiều nơi.

Về phương diện lập pháp và điều hành vĩ mô, các bộ, ngành chức năng cần lắng nghe tiếng nói tâm huyết từ thực tiễn để tháo gỡ dứt điểm những rào cản hành chính. Bộ Nội vụ cần sớm phối hợp nghiên cứu, tham mưu cho Chính phủ ban hành chính sách hỗ trợ đặc thù đối với thế hệ cháu, chắt của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học, trước mắt ưu tiên cho những trường hợp khuyết tật nặng và đặc biệt nặng, tiến tới luật hóa trong Luật Ưu đãi người có công với cách mạng trong tương lai. Cùng với đó, việc ưu tiên triển khai thủ tục thẩm định hồ sơ người có công, ứng dụng dữ liệu dân cư để xác minh phiên hiệu đơn vị quân đội cũng là đòi hỏi cấp bách khi các cựu chiến binh ngày một già yếu, nhiều tài liệu chiến trường đã thất lạc sau hơn nửa thế kỷ.

Về phía ngành y tế, việc sửa đổi, bổ sung danh mục các bệnh, tật, dị dạng, dị tật bẩm sinh do di chứng dioxin đối với thế hệ sau là yêu cầu cần thiết. Đồng thời, cần nâng cao hạn mức thanh toán bảo hiểm y tế cho danh mục kỹ thuật phục hồi chức năng dài ngày và các thiết bị trợ vận chuyển dụng, dụng cụ chỉnh hình. Mạng lưới y tế cơ sở tại xã, phường cần được nâng cao năng lực để trở thành điểm tựa phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, giúp các nạn nhân được chăm sóc ngay tại nơi sinh sống mà không phải vất vả di chuyển lên các tuyến đô thị lớn.

Đằng sau mỗi số phận tật nguyền vì chất độc da cam là bóng dáng của những người cha, người mẹ đã đi qua thời hoa lửa, nay mái đầu bạc trắng vẫn còng lưng chăm sóc đứa con, đứa cháu ngơ ngác, dị hình, dị tật. Chăm lo sức khỏe, phục hồi chức năng và bảo đảm an sinh trọn đời cho các thế hệ nạn nhân da cam không chỉ là trách nhiệm thực thi chính sách, mà còn là mệnh lệnh từ trái tim, là sự đền đáp xứng đáng truyền thống đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc, để ánh sáng nhân văn thực sự sưởi ấm những nỗi đau chưa thể nguôi ngoai./.