Bảo tồn cây di sản, phát triển hạ tầng xanh bền vững

Phóng viên Báo Hànộimới (Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội) đã trao đổi với Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội (Sở Xây dựng Hà Nội) Trần Anh Tuấn, về vấn đề này.

Thành phố Hà Nội đang hướng tới chuyển từ tư duy trồng cây để tạo cảnh quan sang phát triển hệ thống cây xanh như một bộ phận thiết yếu của hạ tầng đô thị. Xin ông cho biết định hướng này sẽ được cụ thể hóa như thế nào? Những thay đổi quan trọng nhất so với phương thức quản lý hiện nay là gì?

- Trước hết, cần khẳng định cây xanh không chỉ có chức năng tạo bóng mát, làm đẹp đường phố mà còn là một bộ phận quan trọng của hạ tầng đô thị, góp phần điều hòa vi khí hậu, giảm bụi, tiếng ồn, hỗ trợ thoát nước và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Thành phố đã phê duyệt Đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước, đồng thời ban hành Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND ban hành quy định quản lý công viên, cây xanh, mặt nước trên địa bàn thành phố Hà Nội. Đây là cơ sở để đổi mới phương thức quản lý theo hướng đồng bộ, khoa học và bền vững.

Đối với Trung tâm, chúng tôi tập trung vào ba chuyển đổi quan trọng: Chuyển từ quản lý theo số lượng sang quản lý theo chất lượng, giá trị và mức độ an toàn của từng cây; chuyển từ xử lý khi phát sinh sự cố sang chủ động kiểm tra, đánh giá, phòng ngừa rủi ro; và phát triển cây xanh gắn với quy hoạch đô thị, giao thông, thoát nước cùng các công trình hạ tầng kỹ thuật.

Mục tiêu của Hà Nội không đơn thuần là trồng thêm nhiều cây, mà là xây dựng một hệ thống hạ tầng xanh an toàn, có chất lượng và mang bản sắc riêng của Thủ đô.

Sau ảnh hưởng của bão Yagi năm 2024, việc bảo đảm an toàn cây xanh đô thị đặt ra nhiều thách thức. Trung tâm đang triển khai những giải pháp nào để phát hiện sớm nguy cơ gãy đổ, đặc biệt đối với cây lâu năm hoặc cây có bộ rễ bị ảnh hưởng bởi thi công hạ tầng?

- Bão Yagi năm 2024 cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực đánh giá, phòng ngừa rủi ro đối với hệ thống cây xanh đô thị. Hiện nay, Trung tâm tập trung rà soát, phân loại cây theo mức độ nguy hiểm, đặc biệt là cây sâu mục, nghiêng bất thường, mất cân đối tán, có dấu hiệu suy giảm sức sống hoặc bị tác động đến bộ rễ do cải tạo vỉa hè, thi công công trình ngầm.

Theo kết quả rà soát, Trung tâm đã thống kê 712 cây thuộc nhóm nguy hiểm cần ưu tiên xử lý, 628 cây có nguy cơ nguy hiểm cần tiếp tục kiểm tra, đánh giá và 11.511 cây thuộc nhóm chủng loại chưa phù hợp cần nghiên cứu phương án cải tạo lâu dài. Đây là số liệu thuộc phạm vi rà soát của Trung tâm, không phải tổng số cây toàn thành phố.

Tuy nhiên, không phải tất cả những cây trong danh sách rà soát đều phải chặt hạ hoặc đánh chuyển. Mỗi cây cần được đánh giá cụ thể về tình trạng sinh trưởng, kết cấu thân, cành, bộ rễ và mức độ ảnh hưởng đến an toàn cộng đồng.

Chúng tôi ưu tiên chăm sóc, cắt tỉa đúng kỹ thuật, cải tạo điều kiện sinh trưởng, gia cố hoặc phục hồi khi cây còn khả năng bảo tồn. Chỉ trường hợp không bảo đảm an toàn và không còn giải pháp khắc phục phù hợp mới xem xét chặt hạ, dịch chuyển theo quy định. Trung tâm cũng phối hợp với đơn vị giao thông, điện lực, thoát nước và chủ đầu tư để hạn chế xâm hại bộ rễ.

Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND có danh mục cây trồng và cây cấm trồng. Trung tâm sẽ triển khai như thế nào để tránh áp dụng máy móc, dẫn đến thay thế những hàng cây lâu năm có giá trị cảnh quan, lịch sử và văn hóa?

- Hà Nội có nhiều tuyến phố mà hình ảnh hàng cây đã trở thành một phần bản sắc đô thị, như hàng sấu trên những tuyến phố cũ, xà cừ cổ thụ hay hoa sữa gắn với mùa thu Hà Nội.

Việc lựa chọn chủng loại phải được xem xét trên cả ba phương diện: Điều kiện sinh trưởng, an toàn hạ tầng và giá trị cảnh quan, văn hóa. Đề án cây xanh của thành phố đã định hướng danh mục 33 loài cây trồng đường phố. Danh mục là cơ sở lựa chọn cây trồng phù hợp, đặc biệt tại vị trí trồng mới hoặc cải tạo, chứ không có nghĩa tất cả cây hiện hữu ngoài danh mục đều phải thay thế.

Đối với những hàng cây lâu năm, cây cổ thụ và tuyến phố có giá trị cảnh quan đặc trưng, Trung tâm ưu tiên bảo tồn. Việc cải tạo chỉ đặt ra khi có căn cứ cụ thể về an toàn, điều kiện sinh trưởng hoặc ảnh hưởng thực tế đến môi trường sống.

Đối với cây hoa sữa, thời gian qua có phản ánh của một bộ phận người dân về mùi hương quá nồng tại một số khu vực trồng tập trung. Thành phố đã chỉ đạo khảo sát, nghiên cứu giải pháp phù hợp. Trước mắt, các đơn vị duy trì cây xanh thực hiện cắt tỉa chọn lọc một phần cành mang hoa tại những vị trí cần thiết để giảm ảnh hưởng của mùi, đồng thời giữ gìn cây hiện trạng.

Về lâu dài, cơ quan chuyên môn phối hợp với chính quyền địa phương khảo sát từng tuyến phố, tiếp thu ý kiến người dân để nghiên cứu phương án phù hợp. Hiện tại, chưa có chủ trương chặt hạ hoặc thay thế đồng loạt hàng cây hoa sữa, cũng chưa có quyết định thay hàng cây hoa sữa trên phố Nguyễn Du bằng cây sao đen.

Một đô thị văn minh không chỉ biết trồng thêm cây mới mà còn phải biết trân trọng, chăm sóc và gìn giữ những hàng cây đã gắn bó với nhiều thế hệ người dân.

Trung tâm có định hướng gì trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu cây xanh, ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và công nghệ kiểm tra chuyên dụng để quản lý theo vòng đời từng cây?

- Ứng dụng công nghệ là nhiệm vụ quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý cây xanh đô thị. Giai đoạn 2026 - 2030, Trung tâm định hướng từng bước xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu cây xanh trên nền tảng hệ thống thông tin địa lý GIS.

Mỗi cây sẽ được quản lý bằng thông tin về vị trí, chủng loại, kích thước, tình trạng sinh trưởng, mức độ an toàn, lịch sử chăm sóc, cắt tỉa và xử lý kỹ thuật. Việc số hóa giúp theo dõi biến động cây xanh, phát hiện khu vực có nguy cơ mất an toàn, xác định nhu cầu duy trì và kiểm soát chất lượng nhà thầu.

Bên cạnh đó, Trung tâm định hướng sử dụng thiết bị kiểm tra chuyên dụng đối với cây có dấu hiệu sâu mục hoặc nguy cơ mất an toàn, kết hợp đánh giá trực quan với phương pháp kỹ thuật phù hợp.

Một yêu cầu quan trọng là liên thông thông tin quản lý cây xanh với giao thông, chiếu sáng, thoát nước và công trình ngầm. Khi cải tạo vỉa hè, mở đường hoặc thi công hạ tầng kỹ thuật, các đơn vị cần phối hợp từ khảo sát, thiết kế đến thi công để hạn chế tác động đến bộ rễ.

Chuyển đổi số không chỉ để thống kê có bao nhiêu cây, mà quan trọng hơn là biết từng cây đang ở tình trạng nào, cần chăm sóc ra sao và có nguy cơ gì để chủ động quản lý.

Việc cải tạo, dịch chuyển hoặc thay thế cây xanh thường nhận được sự quan tâm lớn của người dân. Trung tâm sẽ làm gì để công khai thông tin và tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia giám sát? Hiệu quả quản lý sẽ được đánh giá bằng những tiêu chí nào?

- Chúng tôi xác định cây xanh đô thị là tài sản công, đồng thời là một phần di sản cảnh quan và đời sống tinh thần của người dân Thủ đô. Vì vậy, mọi hoạt động cải tạo, dịch chuyển hoặc thay thế phải được thực hiện thận trọng, công khai, minh bạch và đúng quy định.

Đối với tuyến phố có hàng cây lâu năm hoặc phương án cải tạo tác động lớn đến cảnh quan, Trung tâm phối hợp với chính quyền địa phương cung cấp thông tin, tiếp thu ý kiến người dân và giải thích rõ cơ sở chuyên môn của phương án xử lý.

Đồng thời, chúng tôi tăng cường kiểm tra, giám sát nhà thầu trong quá trình duy trì, cắt tỉa, trồng mới và chăm sóc cây xanh, bảo đảm công việc đúng kỹ thuật, khối lượng và chất lượng.

Ngoài số lượng cây trồng mới, hiệu quả quản lý cần được đánh giá bằng tỷ lệ cây sống và sinh trưởng tốt, mức độ an toàn, chất lượng tán xanh, khả năng tạo bóng mát, giá trị cảnh quan và mức độ hài lòng của người dân. Phát triển cây xanh cũng phải gắn với thích ứng biến đổi khí hậu, giảm hiệu ứng đảo nhiệt và nâng cao chất lượng không gian công cộng.

Quan điểm xuyên suốt của Trung tâm là bảo tồn tối đa những giá trị xanh hiện có, phát triển cây xanh an toàn, bền vững, hài hòa giữa hiện đại hóa đô thị và gìn giữ bản sắc Hà Nội.

Xin trân trọng cảm ơn ông!