Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Đình Hoa: Chủ động tích nước, mở hướng thoát lũ

Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã trao đổi với Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Đình Hoa về những phương án kiểm soát lũ khu vực này đang được nghiên cứu, đề xuất.

Điều tiết lũ từ thượng nguồn

- Hà Nội đã đầu tư nhiều công trình thủy lợi, nhưng lũ trên hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy vẫn lên nhanh, rút chậm. Sau đợt mưa lũ tháng 9-2026, Thành ủy, UBND thành phố liên tiếp chỉ đạo nghiên cứu các giải pháp căn cơ, lâu dài trong kiểm soát lũ tại khu vực. Theo ông, vấn đề cốt lõi cần thay đổi trong cách kiểm soát lũ hiện nay là gì?

- Quan trọng nhất là chuyển từ ứng phó khi lũ xuất hiện sang chủ động kiểm soát, điều tiết nguồn nước trên toàn lưu vực. Hệ thống sông Tích - Bùi chủ yếu tiêu thoát nước ra sông Đáy, sau đó qua tỉnh Ninh Bình ra biển. Khi mưa lớn, nước từ vùng đồi núi, hồ chứa và các trạm bơm cùng đổ về hệ thống, trong khi khả năng thoát lũ của sông Đáy có hạn, khiến tình trạng ngập kéo dài.

Đáng chú ý, đoạn sông Bùi từ cầu Hạ Dục đến Ba Thá dài khoảng 4,4km, đáy sông rộng khoảng 22m, là điểm co hẹp, ảnh hưởng lớn đến khả năng thoát lũ. Từ thực tế này, thành phố đã chỉ đạo nghiên cứu giải pháp tổng thể, đồng bộ từ thượng nguồn đến hạ lưu, bảo đảm việc xử lý ngập ở khu vực này không làm gia tăng nguy cơ ngập ở khu vực khác.

Thực hiện chỉ đạo của thành phố, trên cơ sở nghiên cứu công năng, nhiệm vụ và tiềm năng của hệ thống thủy lợi, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã đề xuất 6 nhóm giải pháp. Điểm mới là không chỉ tập trung đưa nước ra khỏi hệ thống mà còn chủ động giữ nước ở thượng nguồn, phân tán lũ theo nhiều hướng, kết hợp điều tiết hồ chứa, cải tạo lòng dẫn và tổ chức không gian trữ nước.

- Lưu vực sông Tích hiện có 54 hồ chứa, tổng dung tích thiết kế khoảng 130,5 triệu mét khối, nhưng khả năng phòng lũ còn hạn chế. Phải chăng chúng ta đang có nguồn lực điều tiết nước khá lớn nhưng chưa khai thác hiệu quả? Việc cải tạo 7 hồ chứa được đề xuất sẽ góp phần thay đổi tình trạng này như thế nào?

- Phần lớn hồ chứa được xây dựng từ nhiều năm trước, với nhiệm vụ chủ yếu là tích nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Trong tổng số 69 hồ chứa trên lưu vực sông Tích - Bùi - Đáy, chỉ hồ Đồng Mô có cửa van điều tiết tràn xả lũ, các hồ còn lại đều xả tràn tự do. Thông thường, đến khoảng tháng 7, đầu tháng 8, các hồ cơ bản đã tích đủ nước. Nếu tiếp tục xảy ra mưa lớn, lượng nước vượt ngưỡng tràn sẽ chảy xuống hạ du, kể cả khi mực nước sông Tích, sông Bùi đang ở mức báo động cao.

Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước phục vụ sản xuất đã có nhiều thay đổi. Vì vậy, cần tính toán lại nhiệm vụ của từng hồ, xác định khả năng dành dung tích đón lũ, đồng thời bảo đảm an toàn công trình và nhu cầu cấp nước. Trên cơ sở đó, Sở đề xuất nghiên cứu cải tạo, nâng cấp 7 hồ gồm: Suối Hai, Xuân Khanh, Đồng Mô, Tân Xã, Văn Sơn, Đồng Sương và Quan Sơn, chủ yếu theo hướng bổ sung, cải tạo cửa van điều tiết.

- Thực tế có thời điểm mực nước sông Hồng, sông Đà thấp hơn các sông nội địa, nhưng khả năng tiêu nước ra hai hệ thống sông này còn hạn chế. Sở đề xuất xây dựng hai cụm công trình tiêu nước tại Phú Mỹ, Phú Thịnh. Theo ông, đây có phải là hướng giải quyết tình trạng nước lũ dồn về sông Đáy?

- Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc bổ sung hướng tiêu nước ra sông Hồng, sông Đà có tiềm năng giảm áp lực lũ cho hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy. Trong hai năm 2025 và 2026, Sở đã chỉ đạo vận hành có kiểm soát cống Thuần Mỹ để tiêu nước từ sông Tích ra sông Đà. Tuy nhiên, công trình này vốn được thiết kế để lấy nước vào hệ thống, chưa có đầy đủ hạng mục bảo đảm an toàn khi vận hành tiêu nước theo chiều ngược lại.

Đối với cống Cẩm Đình, trong đợt lũ tháng 9-2026, chênh lệch mực nước giữa sông Đáy và sông Hồng có thời điểm khoảng 5m. Mặc dù điều kiện tiêu nước khá thuận lợi, Sở không chỉ đạo vận hành theo hướng này để bảo đảm an toàn công trình.

Từ kết quả nghiên cứu, Sở đề xuất cải tạo hai cống hiện có, đồng thời xây dựng cụm công trình Phú Mỹ để tiêu nước từ kênh Cổ Đô - Vạn Thắng ra sông Hồng và cụm Phú Thịnh để tiêu nước từ sông Tích ra sông Hồng. Riêng tại Phú Thịnh, phương án kết hợp cống tiêu tự chảy với trạm bơm công suất 90m³/giây.

Theo thống kê giai đoạn 2019-2026, trong 93 ngày mực nước sông Tích tại Kim Quan vượt báo động II, có 78 ngày mực nước sông Tích tại Phú Thịnh cao hơn mực nước sông Hồng. Đây là cơ sở cho thấy tiềm năng khai thác hướng tiêu tự chảy. Tuy nhiên, quy mô, hiệu quả và điều kiện vận hành các công trình cần tiếp tục được đánh giá, phản biện, đặc biệt là yêu cầu bảo đảm an toàn đê điều và khả năng tiếp nhận nước của các sông bên ngoài.

Bảo đảm giải pháp khả thi, có thứ tự ưu tiên rõ ràng

- Một phương án đáng chú ý đang được nghiên cứu là giữ, trữ và chuyển lũ rừng ngang từ lưu vực hồ Đồng Sương qua khu vực Tuy Lai - Quan Sơn ra sông Đáy ở hạ lưu Ba Thá. Giải pháp này có thể giảm áp lực cho sông Bùi, nhưng liệu có làm gia tăng nguy cơ ngập lụt tại khu vực tiếp nhận nước, thưa ông?

- Nguyên tắc xuyên suốt là giảm lũ cho khu vực này nhưng không chuyển rủi ro ngập lụt sang khu vực khác. Lũ rừng ngang thường tập trung nhanh từ vùng đồi núi xuống các sông, suối và hồ chứa. Nếu chủ động giữ, trữ và phân tán một phần lượng nước ngay từ thượng nguồn, áp lực cho sông Bùi sẽ được giảm bớt.

Tuy nhiên, phương án chuyển lũ qua khu vực Tuy Lai - Quan Sơn phải được tính toán đồng bộ, trên cơ sở khả năng tiếp nhận nước của hồ Quan Sơn, sông Mỹ Hà, sông Đáy, cũng như tác động đến dân cư, sản xuất và công trình đê điều.

- Trong điều kiện nguồn lực có hạn, căn cứ nào để lựa chọn thứ tự ưu tiên đầu tư, thưa ông? Và những vấn đề gì cần tiếp tục được phản biện trước khi quyết định triển khai?

- Trước hết, cần đánh giá hiệu quả của từng giải pháp và khả năng phối hợp giữa các giải pháp trong toàn hệ thống, trên cơ sở các kịch bản mưa lũ khác nhau.

Theo kết quả nghiên cứu, với kịch bản có thể tiêu tự chảy ra sông ngoài, giải pháp điều tiết 7 hồ chứa đóng góp khoảng 54,5% hiệu quả giảm lũ tại Kim Quan; các cụm công trình Phú Mỹ, Phú Thịnh đóng góp khoảng 31,8%; cải tạo cống Thuần Mỹ, Cẩm Đình đóng góp khoảng 13%.

Khi không thể tiêu tự chảy ra sông ngoài, tỷ trọng đóng góp của nhóm hồ chứa tăng lên khoảng 80%. Điều này cho thấy hiệu quả của từng giải pháp phụ thuộc vào điều kiện mưa lũ, mực nước và sự phối hợp trong vận hành toàn hệ thống...

Bên cạnh hiệu quả giảm lũ, cũng cần đánh giá đầy đủ các yếu tố về an toàn công trình, tác động môi trường, đất đai, giải phóng mặt bằng và hiệu quả kinh tế - xã hội.

- Trong khi các phương án lớn vẫn cần tiếp tục phản biện, hoàn thiện, Sở kiến nghị ưu tiên những nhiệm vụ gì trước mắt để giảm thiểu thiệt hại cho người dân?

- Trước mắt, cần rà soát, sửa chữa các công trình hư hỏng, khơi thông những điểm thắt dòng trên sông Bùi, sông Đáy; chủ động điều hành hồ chứa, cống và trạm bơm theo diễn biến mưa lũ, phù hợp với khả năng tiếp nhận nước của hạ du.

Đồng thời, cần xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa, hoàn thiện hệ thống quan trắc, dự báo và hỗ trợ điều hành nhằm nâng cao hiệu quả khai thác các công trình hiện có.

Trong báo cáo, Sở đề xuất hoàn thành cải tạo cống Thuần Mỹ, Cẩm Đình và nâng cấp 7 hồ chứa trong tháng 6-2027; hoàn thành hai cụm công trình tiêu Phú Mỹ, Phú Thịnh trong tháng 6-2028. Đây là những công trình được đánh giá có đóng góp đáng kể vào hiệu quả cắt giảm lũ, cần được ưu tiên đầu tư; các hồ điều hòa và hạng mục cải tạo lòng dẫn sẽ triển khai theo lộ trình dài hơn.

Sở cũng kiến nghị thành phố chỉ đạo cân đối nguồn vốn, hoàn thiện các thủ tục cần thiết, đẩy nhanh dự án cải tạo sông Tích và lựa chọn nhà đầu tư cải tạo sông Đáy. Đối với những điểm nghẽn trên sông Đáy thuộc địa bàn tỉnh Ninh Bình, cần phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương liên quan để nghiên cứu giải pháp đồng bộ.

Các địa phương trong lưu vực cần rà soát hành lang thoát lũ, chuẩn bị điều kiện giải phóng mặt bằng; đồng thời nghiên cứu chuyển đổi những diện tích sản xuất thường xuyên ngập úng, hiệu quả thấp sang các hình thức sử dụng phù hợp.

Tinh thần chỉ đạo của thành phố là giải quyết ngay những vấn đề cấp bách, đồng thời nghiên cứu các phương án căn cơ, lâu dài. Sở sẽ tiếp tục phối hợp với các sở, ngành, địa phương hoàn thiện đề xuất, tham mưu lựa chọn những giải pháp khả thi, có thứ tự ưu tiên rõ ràng, nhằm từng bước giảm lũ, hạn chế ngập úng và bảo đảm an toàn cho người dân.

- Trân trọng cảm ơn ông!