Hòa giải ở cơ sở: Tăng quyền chủ động cho người dân

Người dân là chủ thể quyết định

Khoản 1 Điều 22 Luật Hòa giải ở cơ sở số 16/2026/QH16 quy định cụ thể các quyền của các bên tham gia hòa giải. Theo đó, người dân có quyền lựa chọn, đề xuất hoặc đề nghị thay đổi hòa giải viên, người được mời tham gia hòa giải và người phiên dịch; lựa chọn, đề xuất hình thức, địa điểm, thời gian tiến hành hòa giải; đồng ý hoặc từ chối hòa giải; yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt hòa giải; yêu cầu tiến hành hòa giải công khai hoặc không công khai; bày tỏ ý chí và quyết định nội dung hòa giải. Các bên cũng có quyền yêu cầu lập văn bản về kết quả hòa giải và đề nghị Tòa án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hòa giải thành theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự.

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, đây là một trong những điểm tiến bộ quan trọng của Luật Hòa giải ở cơ sở 2026, bởi hòa giải chỉ thực sự có giá trị khi người dân là chủ thể quyết định, chứ không phải đối tượng bị vận động hoặc bị áp đặt.

“Những quyền này có ý nghĩa rất thiết thực. Trước hết, người dân được chủ động lựa chọn cách thức giải quyết phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện đi lại, đặc điểm của mâu thuẫn và nhu cầu bảo vệ thông tin riêng tư. Chẳng hạn, trong tranh chấp giữa những người hàng xóm, các bên có thể thống nhất lựa chọn thời điểm, địa điểm thuận tiện để trao đổi. Trong vụ việc liên quan đến đời sống gia đình hoặc thông tin nhạy cảm, các bên có thể yêu cầu hòa giải không công khai nhằm hạn chế tổn thương về danh dự và quan hệ tình cảm”, tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường phân tích.

Bên cạnh đó, quyền lựa chọn hoặc đề nghị thay đổi hòa giải viên cũng góp phần nâng cao tính khách quan. Nếu hòa giải viên có quan hệ lợi ích với một bên, có định kiến hoặc không tạo được niềm tin, các bên có thể đề nghị thay đổi theo quy định. Điều này giúp hạn chế nguy cơ thiên vị, áp lực từ quan hệ thân quen hoặc sự chi phối của những người có vị thế trong cộng đồng.

Đặc biệt, quyền đồng ý hoặc từ chối hòa giải, yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt hòa giải là sự thể hiện rõ nguyên tắc tự nguyện. Hòa giải viên có thể phân tích pháp luật, giải thích hậu quả của từng phương án, khuyên nhủ các bên ứng xử có tình, có lý, nhưng không có quyền buộc họ phải hòa giải thành hoặc chấp nhận một thỏa thuận trái với ý muốn của mình.

“Phát huy truyền thống tương thân tương ái, tình làng nghĩa xóm không có nghĩa là lấy sức ép cộng đồng để yêu cầu một người phải nhường nhịn vô điều kiện. Sự hòa thuận chỉ có ý nghĩa bền vững khi được xây dựng trên nền tảng tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi người. Một thỏa thuận đạt được do bị đe dọa, bị gây sức ép hoặc không được tự do bày tỏ ý kiến sẽ khó tạo ra sự đồng thuận thực chất”, tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Việc tăng quyền chủ động cho người dân cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hòa giải viên. Họ phải biết lắng nghe, cung cấp thông tin pháp luật dễ hiểu, giúp các bên nhận diện lợi ích của mình và của người khác, đồng thời tạo điều kiện để mỗi bên tự đưa ra quyết định.

Theo tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, người hòa giải giỏi không phải là người khiến các bên nhanh chóng đồng ý với phương án mình đưa ra, mà là người giúp họ hiểu đúng vấn đề, cân nhắc đầy đủ quyền lợi và tự nguyện lựa chọn giải pháp hợp pháp.

Củng cố niềm tin của người dân đối với pháp luật

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường cho biết, quyền tự quyết trong hòa giải không phải là quyền thỏa thuận bất chấp pháp luật. Theo Điều 3 và Điều 4 của Luật Hòa giải ở cơ sở 2026, việc hòa giải phải nằm trong phạm vi pháp luật cho phép, tuân thủ nguyên tắc tự nguyện, khách quan, công bằng và không được lợi dụng hòa giải để ngăn cản các bên bảo vệ quyền lợi hợp pháp hoặc trốn tránh trách nhiệm pháp lý. Khi vụ việc vượt quá phạm vi hòa giải ở cơ sở, có dấu hiệu tội phạm hoặc có nguy cơ xâm hại nghiêm trọng đến quyền, sức khỏe, tính mạng của một người, cần chuyển sang cơ chế bảo vệ và xử lý phù hợp.

“Tôi cho rằng, điểm cốt lõi của quy định mới là chuyển mạnh từ tư duy “vận động người dân hòa giải” sang tư duy “tạo điều kiện để người dân tự nguyện lựa chọn hòa giải và tự quyết định kết quả”. Đây là bước tiến về bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, nâng cao chất lượng hòa giải và củng cố niềm tin của người dân đối với pháp luật”, tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường cho biết.

Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, khi người dân được tôn trọng, được bảo vệ và được chủ động quyết định, hòa giải ở cơ sở không chỉ giải quyết một tranh chấp cụ thể mà còn góp phần hình thành văn hóa đối thoại, ứng xử có trách nhiệm và tôn trọng pháp luật trong cộng đồng. Đó chính là nền tảng để gìn giữ tình cảm gia đình, tình nghĩa láng giềng và sự đoàn kết xã hội một cách tự nguyện, công bằng, bền vững.

“Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có mâu thuẫn mà là xã hội biết giải quyết mâu thuẫn bằng pháp luật, đối thoại, sự tôn trọng và lòng nhân ái. Hòa giải ở cơ sở chính là một trong những con đường thiết thực để biến tinh thần ấy thành hành động hằng ngày, góp phần giữ gìn bình yên cho mỗi gia đình, mỗi khu dân cư và cho chính những quan hệ gần gũi nhất trong đời sống người Việt Nam”, tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.