Thiết lập cơ chế đủ mạnh để bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng

Trẻ em đối mặt với rủi ro vượt quá khả năng tự bảo vệ

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khoá XVI thảo luận về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, ngân sách nhà nước và kế hoạch đầu tư công. Tại nghị trường, đại biểu Nguyễn Văn Huy (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên) đã đề cập đến vấn đề được dư luận rất quan tâm hiện nay là bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Đại biểu Nguyễn Văn Huy cho rằng, không thể phủ nhận lợi ích của môi trường mạng trong học tập, tiếp cận tri thức, phát triển ngoại ngữ, kỹ năng công nghệ và sáng tạo. Tuy nhiên, trẻ em đang bước vào môi trường này nhanh hơn với khả năng bảo vệ của gia đình, nhà trường, pháp luật và các nền tảng số.

Trong khi đó, các nền tảng số không phải lúc nào cũng đặt sự an toàn của trẻ em lên trên mục tiêu thu hút người dùng. Kẻ xấu có thể giả danh bạn bè, người nổi tiếng để tạo lòng tin, dụ dỗ trẻ cung cấp hình ảnh riêng tư rồi đe dọa, khống chế. Một bức ảnh bị chế giễu, một đoạn video bị phát tán trong nhóm lớp có thể nhanh chóng lan rộng, khiến trẻ bị cô lập, xúc phạm ngay cả khi đã rời nhà trường.

Nếu chỉ yêu cầu xóa bài viết mà không ngăn chặn phát tán, hỗ trợ tâm lý và xử lý vi phạm thì vấn đề chưa thực sự được giải quyết. Đáng lo ngại hơn, hình ảnh trẻ có thể bị ghép vào nội dung nhạy cảm, giọng nói, hình ảnh người thân bị giả mạo để lừa đảo. Điều đáng sợ không chỉ là nội dung giả mà còn là sự tổn thương, kỳ thị thật mà trẻ phải gánh chịu.

“Chúng ta thường khuyên trẻ không kết bạn với người lạ, không chia sẻ thông tin cá nhân, khuyên cha mẹ giám sát con chặt chẽ nhưng liệu trẻ có thể nhận diện đủ mọi thủ đoạn tinh vi, liệu cha mẹ có thể kiểm soát mọi nội dung mà thuật toán liên tục đề xuất.

Nếu nền tảng chưa ngăn chặn được người lạ tiếp cận trẻ, chưa xử lý kịp thời nội dung độc hại, chỉ yêu cầu gia đình quản lý chặt hơn tôi cho rằng chưa đủ, không thể đòi hỏi trẻ tự bảo vệ mình trước những rủi ro mà ngay cả người trưởng thành cũng khó nhận diện”, ông Huy nói.

Trong thực tiễn, nhiều quốc gia đã thúc đẩy các biện pháp hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội, nhưng đại biểu Nguyễn Văn Huy cho rằng, vấn đề không còn là có nên cho trẻ em tiếp cận internet hay không mà là làm thế nào để các em được hưởng lợi từ công nghệ mà không phải đánh đổi bằng sự an toàn, sức khỏe, tinh thần và quyền riêng tư.

Vì vậy, đại biểu đoàn Hưng Yên đề nghị Quốc hội tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trẻ em, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và trách nhiệm của nền tảng số; tăng cường giám sát thực hiện Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030; làm rõ nghĩa vụ ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung xâm hại, xử lý phản ánh và phối hợp với cơ quan chức năng.

Đồng thời, ông kiến nghị Chính phủ phân công rõ cơ quan chủ trì, bố trí nguồn lực, xác định thời hạn và kết quả thực hiện; xây dựng quy trình phối hợp thống nhất từ tiếp nhận tin báo, xác minh, bảo vệ nạn nhân đến xử lý vi phạm; bảo đảm trẻ em và gia đình có đầu mối, dễ tiếp cận và tìm kiếm trợ giúp.

Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng và địa phương tăng cường điều tra tội phạm mạng, phối hợp quốc tế hỗ trợ nạn nhân; đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số an toàn, phòng, chống bắt nạt trực tuyến và hỗ trợ tâm lý học đường. Không thể đòi hỏi trẻ tự bảo vệ mình trước những rủi ro mà ngay cả người trưởng thành cũng khó nhận diện, càng không thể để những chủ thể có khả năng kiểm soát công nghệ đứng ngoài trách nhiệm.

“Nội dung độc hại trên môi trường mạng có thể lan truyền chỉ trong vài giây nhưng xử lý hậu quả có thể mất nhiều ngày, nhiều tháng, thậm chí để lại những tổn thương không thể xóa nhòa. Vì vậy, chúng ta không thể chỉ chạy theo khắc phục hậu quả mà phải chủ động thiết lập cơ chế bảo vệ đủ mạnh ngay từ đầu. Bởi công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi trẻ em không phải trả giá cho những rủi ro mà các em chưa đủ khả năng tự bảo vệ mình”, đại biểu nhấn mạnh.

Xây dựng “hệ miễn dịch số” cho toàn xã hội

Khác với các thế hệ trước chủ yếu học tập, giao tiếp trong gia đình, nhà trường và xã hội, thanh thiếu niên ngày nay dành nhiều thời gian trên không gian mạng. Điều đó khiến việc bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ trên môi trường số trở thành thách thức không chỉ của Việt Nam.

Từ thực tiễn hành nghề, Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng văn phòng luật sư Chính Pháp cho rằng, việc giáo dục pháp luật cần chuyển từ việc truyền đạt quy định sang trang bị những kỹ năng pháp lý thiết yếu như nhận diện rủi ro, kiểm soát cảm xúc, từ chối sự lôi kéo, biết thu thập chứng cứ và tìm kiếm sự hỗ trợ kịp thời.

Cụ thể, các em cần được trang bị ít nhất năm kỹ năng: Nhận diện rủi ro pháp lý; kiểm soát cảm xúc; biết từ chối trước sự lôi kéo; thu thập, lưu giữ chứng cứ và tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình, nhà trường, luật sư hoặc cơ quan chức năng. Đây là những kỹ năng giúp các em vừa bảo vệ bản thân, vừa tránh vi phạm pháp luật.

Trong thực tế, nhiều trường học đã đổi mới, tổ chức đa dạng các hình thức tuyên truyền, hướng dẫn, bảo vệ trẻ em khi tham gia môi trường số. Tại Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chương Dương (phường Hồng Hà), chương trình tuyên truyền về an toàn trên không gian mạng đã đưa ra những câu chuyện, vụ việc thực tế để học sinh cùng trao đổi, phân tích và lựa chọn cách xử lý như: Giả mạo tài khoản để vay tiền, gửi đường link hoặc mã QR lạ, thông báo trúng thưởng, đánh cắp thông tin cá nhân, kết bạn với người lạ, dụ dỗ cung cấp hình ảnh riêng tư, bắt nạt trực tuyến…

Cùng với trang bị kỹ năng phòng ngừa, chương trình còn hướng dẫn học sinh trách nhiệm khi tham gia môi trường số, thể hiện qua cách bình luận, đăng tải và chia sẻ thông tin, tránh gây tổn thương cho người khác và có thể vi phạm pháp luật.

Cho rằng gốc rễ của rất nhiều vấn đề trên không gian mạng nằm ở sự thiếu hụt kiến thức pháp luật, kỹ năng số và ý thức công dân, Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học nhìn nhận, muốn xây dựng một môi trường mạng lành mạnh, không thể chỉ trông chờ vào lực lượng chức năng hay các biện pháp kỹ thuật mà phải xây dựng được một “hệ miễn dịch số” cho toàn xã hội, giúp mỗi người dân có khả năng tự nhận diện, tự phòng vệ và tự điều chỉnh hành vi của mình trên không gian mạng.