Sửa Luật Đất đai: Gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực

Đất đai là tài nguyên đặc biệt, nguồn lực quan trọng của quốc gia, nhưng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được quản lý minh bạch, phân bổ hợp lý và sử dụng hiệu quả. Thực tiễn thi hành Luật Đất đai năm 2024 cho thấy, bên cạnh những đổi mới, vẫn còn những vướng mắc về quy hoạch, giao đất, thu hồi đất, bồi thường, giá đất và thủ tục hành chính. Những bất cập này không chỉ gây khó cho cơ quan quản lý, người dân, doanh nghiệp mà còn làm chậm quá trình đưa nguồn lực đất đai vào phát triển.

Việc sửa đổi Luật Đất đai vì thế không đơn thuần là điều chỉnh các quy định chưa phù hợp, mà phải tạo chuyển biến thực chất trong tư duy quản lý. Đất đai vừa là đối tượng quản lý, vừa là tài sản và nguồn lực chiến lược. Khơi thông nguồn lực ấy đòi hỏi thể chế đồng bộ, phân cấp rõ ràng, quyền lợi hợp pháp của người sử dụng đất được bảo đảm và mọi quyết định quản lý phải chịu sự giám sát.

Mới đây, tại phiên họp thứ 7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), hướng tới tháo gỡ các điểm nghẽn, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính. Dự thảo được thiết kế gồm 9 chương, 115 điều, giảm 7 chương và 145 điều so với Luật Đất đai năm 2024; những quy định chi tiết về trình tự, thủ tục dự kiến giao Chính phủ quy định.

Tinh gọn văn bản là một hướng đi, nhưng chất lượng sửa luật không thể đo bằng số điều giảm đi. Điều quan trọng là quy định mới có giải quyết được những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất giữa các luật và tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp hay không. Các vấn đề về quy hoạch sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thường, tái định cư, cơ chế tài chính và xác định giá đất cần được đánh giá kỹ, tránh sửa ở luật này nhưng lại phát sinh xung đột với luật khác.

Đặc biệt, phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực. Trao quyền mà không rõ trách nhiệm, thiếu dữ liệu và cơ chế giám sát có thể làm tăng nguy cơ tùy tiện trong thực thi. Ngược lại, nếu việc gì cũng phải xin ý kiến nhiều cấp, thủ tục sẽ tiếp tục kéo dài, cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ. Bài toán đặt ra là phân định đúng thẩm quyền, công khai quy trình, kiểm soát quyết định và xử lý nghiêm vi phạm. Đó mới là nền tảng để đất đai được khai thác hiệu quả, hài hòa lợi ích Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia bất động sản, sửa luật cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng những điểm nghẽn. Mỗi quy định được sửa đổi phải dựa trên tổng kết thực tiễn, xác định rõ bất cập bắt nguồn từ chính sách, sự chồng chéo giữa các luật hay khâu tổ chức thực hiện. Nếu chỉ xử lý những tình huống trước mắt mà không giải quyết nguyên nhân cốt lõi, vướng mắc có thể tiếp tục tái diễn. Vì vậy, các quy định về đất đai cần được rà soát đồng bộ với pháp luật về đầu tư, nhà ở, kinh doanh bất động sản, quy hoạch, xây dựng, đấu thầu, tài chính và thuế. Mục tiêu là bảo đảm tính thống nhất, hạn chế xung đột pháp lý, tránh tình trạng một vấn đề chịu sự điều chỉnh thiếu đồng bộ của nhiều văn bản, khiến cả cơ quan thực thi lẫn người dân, doanh nghiệp lúng túng khi áp dụng.

Cùng với hoàn thiện thể chế, cần đổi mới công tác quy hoạch, xây dựng kế hoạch sử dụng đất theo hướng thực chất, ổn định và có tầm nhìn dài hạn. Việc phân loại đất, xác định chỉ tiêu và tổ chức không gian sử dụng đất phải xuất phát từ mục tiêu quản lý, yêu cầu phát triển và điều kiện thực tế. Quy hoạch cần tạo dư địa cho sản xuất, kinh doanh, phát triển hạ tầng và bảo đảm an sinh xã hội, đồng thời bảo vệ đất nông nghiệp, môi trường và lợi ích cộng đồng.

Với công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, pháp luật cần quy định rõ tiêu chí xác định các dự án vì lợi ích quốc gia, công cộng; đồng thời bảo đảm trình tự, thủ tục chặt chẽ, quyền tiếp cận thông tin và cơ chế giải quyết kiến nghị hiệu quả. Người dân phải được cung cấp thông tin đầy đủ, được đối thoại thực chất và được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Đây không chỉ là yêu cầu về trình tự pháp lý mà còn là điều kiện để tạo đồng thuận xã hội, hạn chế khiếu nại, tranh chấp và bảo đảm tiến độ triển khai dự án.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cũng cần gắn với việc xác định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp, nhất là trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Cấp nào được giao quyền phải có đủ năng lực, nguồn lực và điều kiện thực hiện; đồng thời phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình và được giám sát bằng những tiêu chí rõ ràng. Phân cấp thực chất không phải là chuyển việc từ cấp này sang cấp khác, mà là nâng cao hiệu quả giải quyết công việc, rút ngắn quy trình và tăng trách nhiệm của cơ quan thực thi.

Đặc biệt, hoàn thiện pháp luật phải đi liền với siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong thực thi. Công tác thanh tra, kiểm tra cần tập trung vào những lĩnh vực dễ phát sinh thất thoát, lãng phí, tiêu cực; các vi phạm phải được xử lý nghiêm minh, đến cùng. Luật pháp dù hoàn thiện đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu việc thực thi thiếu nghiêm túc; phân cấp, phân quyền dù mạnh mẽ cũng khó đạt mục tiêu nếu thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu.

Sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 là cơ hội để tiếp tục hoàn thiện thể chế, tháo gỡ những điểm nghẽn trong quản lý và sử dụng đất. Nhưng đích đến không chỉ là một đạo luật tinh gọn hơn, mà phải là cơ chế quản trị minh bạch hơn, nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn, quyền lợi hợp pháp của người dân được bảo đảm tốt hơn và môi trường đầu tư thuận lợi hơn. Khi đất đai được quản lý bằng pháp luật đồng bộ, dữ liệu minh bạch và trách nhiệm rõ ràng, nguồn lực đặc biệt này mới thực sự trở thành động lực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.