Công nghệ sinh học tổng hợp - “Chip bán dẫn” của nông nghiệp Việt Nam

Chiều 30-10, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ hai, Quốc hội thảo luận tại hội trường về tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tình hình thực hiện ngân sách nhà nước và kế hoạch đầu tư công.

Làm chủ công nghệ lõi để nâng cao giá trị nông sản

Phát biểu thảo luận, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Lan (Đoàn thành phố Hà Nội) cơ bản thống nhất, đánh giá cao báo cáo của Chính phủ về tình hình phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và kế hoạch năm 2027. Theo đại biểu, tăng trưởng GDP 9 tháng đạt trên 9%, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vượt 56 tỷ USD trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động là những điểm sáng đáng ghi nhận, khẳng định sự lãnh đạo, điều hành quyết liệt, hiệu quả của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và nỗ lực của toàn xã hội.

Để giữ vững đà tăng trưởng và tạo đột phá cho nông nghiệp, đại biểu Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghệ sinh học tổng hợp, coi đây là “chip bán dẫn” của nền nông nghiệp tương lai.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan, nông nghiệp nước ta đã bảo đảm vững chắc an ninh lương thực, đồng thời là trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, ngành vẫn đang đối mặt với những nút thắt chiến lược, nhất là sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu và công nghệ từ nước ngoài. Hiện nay, Việt Nam phải nhập khẩu 60-70% nguồn đạm và phụ gia thức ăn chăn nuôi; nhiều loại giống chất lượng cao, enzyme và chế phẩm phục vụ chế biến sâu cũng chưa chủ động được nguồn cung trong nước.

Từ thực tế đó, đại biểu cho rằng, thước đo của nông nghiệp Việt Nam trong giai đoạn tới không chỉ là quy mô sản lượng mà quan trọng hơn là mức độ làm chủ công nghệ lõi. Chỉ khi chủ động được chuỗi cung ứng đầu vào, giá trị gia tăng giữ lại cho đất nước mới thực sự bền vững, đồng thời nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan xác định công nghệ sinh học tổng hợp là chìa khóa để tháo gỡ bài toán này. Nếu chip bán dẫn là lõi của ngành điện tử thì công nghệ sinh học tổng hợp là năng lực lập trình tế bào sống thành những “nhà máy siêu vi”, có khả năng sản xuất chính xác nguồn đạm sinh học, enzyme, vắc-xin và các chế phẩm thay thế hóa chất độc hại.

Thực tiễn thế giới cho thấy, công nghệ sinh học tổng hợp đã phát triển thành ngành công nghiệp có quy mô hàng trăm tỷ USD, được Mỹ, Trung Quốc và Liên minh châu Âu xác định là một trong những động lực tăng trưởng quan trọng, ngang hàng với trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ bán dẫn.

Đại biểu dẫn chứng, Trung Quốc đã thành công trong việc sử dụng nấm men chuyển hóa methanol thành nguồn đạm ở quy mô công nghiệp, góp phần giải quyết bài toán thức ăn chăn nuôi. Đây là kinh nghiệm đáng chú ý để Việt Nam nghiên cứu, tiếp cận và phát triển các công nghệ phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Theo đại biểu, Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc đưa công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến vào nhóm công nghệ chiến lược quốc gia là định hướng đúng đắn, kịp thời. Việc thúc đẩy lĩnh vực này sẽ tạo điều kiện để nông nghiệp chủ động nguồn giống, thức ăn, kiểm soát dịch bệnh từ gốc, xanh hóa sản xuất và từng bước thoát khỏi “bẫy gia công giá trị thấp”.

Bốn nhóm giải pháp thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học

Để đưa công nghệ sinh học tổng hợp vào thực tiễn sản xuất, đại biểu Nguyễn Thị Lan kiến nghị Chính phủ tập trung triển khai bốn nhóm giải pháp đột phá.

Trước hết, cần sớm ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với các sản phẩm sinh học nông nghiệp mới. Theo đó, cần thiết lập quy trình liên thông từ khâu thử nghiệm tại các viện, trường đủ điều kiện đến cấp phép lưu hành; cắt giảm tối đa các rào cản thủ tục nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát nghiêm ngặt, minh bạch về an toàn sinh học.

Thứ hai, tháo gỡ các rào cản về thể chế, tài chính và tài sản công để phát triển doanh nghiệp spin-off trong các trường đại học. Đại biểu đề nghị sớm có hướng dẫn cụ thể về định giá và góp vốn bằng kết quả nghiên cứu khoa học; thí điểm cơ chế vốn mồi đồng tài trợ cùng doanh nghiệp cho giai đoạn sản xuất thử nghiệm. Đồng thời, cần thực thi thực chất nguyên tắc chấp nhận rủi ro khoa học theo quy định của pháp luật, tạo niềm tin để các nhà khoa học mạnh dạn tham gia giải quyết những bài toán công nghệ khó.

Thứ ba, quy hoạch hạ tầng nghiên cứu và sản xuất thử nghiệm dùng chung. Nhà nước cần tập trung nguồn lực đầu tư có trọng tâm cho các phòng thí nghiệm hiện đại và hệ thống sản xuất thử nghiệm tại những viện, trường đại học trọng điểm. Hạ tầng này cần được vận hành theo cơ chế mở, tăng cường kết nối giữa viện, trường với doanh nghiệp, qua đó tối ưu hóa hiệu suất sử dụng tài sản công, tránh đầu tư dàn trải, lãng phí ngân sách.

Thứ tư, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, có năng lực dẫn dắt và làm chủ công nghệ sinh học tổng hợp. Nhấn mạnh con người là yếu tố quyết định tạo nên đột phá công nghệ, đại biểu đề nghị Chính phủ đặt hàng đào tạo chuyên sâu về công nghệ sinh học tiên tiến và sinh học tổng hợp, gắn với những bài toán thực tiễn của doanh nghiệp.

Cùng với đó, cần tập trung xây dựng đội ngũ nhà khoa học đầu ngành có khả năng làm chủ công nghệ lõi; phát triển lực lượng quản lý, tư vấn khoa học đủ năng lực dẫn dắt và kết nối chuỗi giá trị. Các chính sách đãi ngộ đặc thù cũng cần được quan tâm nhằm thu hút, giữ chân chuyên gia giỏi.

“Sau 40 năm đổi mới, đã đến lúc nông nghiệp Việt Nam cần chuyển từ làm chủ sản lượng sang làm chủ công nghệ lõi, từ xuất khẩu nông sản sang từng bước xuất khẩu công nghệ nông nghiệp. Đây là con đường phát triển bền vững, góp phần khẳng định vị thế đất nước bằng tri thức và công nghệ”, đại biểu Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh.

Hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn phát triển

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Quốc hội Phạm Nam Tiến (Đoàn tỉnh Lâm Đồng) đánh giá, năm 2026, công tác đối ngoại và hội nhập quốc tế của Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò là trụ cột chiến lược, góp phần giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và mở rộng không gian phát triển đất nước. Đối ngoại cũng trực tiếp thúc đẩy kinh tế thông qua mở rộng thị trường, thu hút đầu tư và kết nối nguồn lực quốc tế.

Để phục vụ mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2027 và những năm tiếp theo, đại biểu Phạm Nam Tiến đề xuất ưu tiên ngoại giao công nghệ, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, mở rộng thị trường tiêu thụ và thu hút nguồn vốn chất lượng cao. Đặc biệt, cần chuẩn bị và tổ chức thành công năm APEC 2027, coi đây là cú hích kinh tế quan trọng, tạo thêm cơ hội hợp tác và thu hút đầu tư.

Đề cập vấn đề hoàn thiện thể chế, đại biểu Quốc hội Lã Thanh Tân (Đoàn Hải Phòng) cho rằng, chất lượng thể chế có ý nghĩa quyết định trong việc chuyển hóa tiềm năng thành tăng trưởng, khơi thông nguồn lực và tạo động lực phát triển. Vì vậy, việc hoàn thiện thể chế năm 2027 cần gắn với thực hiện Kết luận 09-KL/TW 2026 về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Đại biểu Lã Thanh Tân đề xuất chuyển từ tư duy sửa đổi từng quy định sang xử lý những điểm nghẽn của cả hệ thống pháp luật. Bởi trên thực tế, nhiều vướng mắc trong hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh không xuất phát từ một điều luật riêng lẻ mà nằm ở mối quan hệ giữa nhiều luật, nhiều cơ quan và nhiều công đoạn của quy trình. Do đó, rà soát theo các chuỗi quan hệ pháp lý liên ngành, xác định rõ quy định bất cập, nguyên nhân, phương án xử lý, cơ quan chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành.

Cùng với đó, pháp luật cần chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo, chủ động xây dựng khuôn khổ pháp lý cho những lĩnh vực có tiềm năng trở thành động lực tăng trưởng mới như trí tuệ nhân tạo, kinh tế dữ liệu, công nghệ số và các mô hình kinh doanh mới.

Đại biểu Lã Thanh Tân cũng nhấn mạnh yêu cầu gắn trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo với toàn bộ vòng đời chính sách, từ đánh giá tác động, tổ chức thực hiện đến kiểm tra, đánh giá sau ban hành. Hiệu quả thể chế cần được đo bằng những kết quả cụ thể như thời gian, chi phí thực hiện thủ tục hành chính giảm bao nhiêu, những điểm nghẽn pháp lý nào được tháo gỡ, nguồn lực nào được khơi thông và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp được cải thiện ra sao.