hanoimoi.vn

Cẩm nang dành cho hòa giải viên

Để hoạt động hòa giải ở cơ sở thực chất, hiệu quả

Hồng Giang

Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam (Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), để hoạt động hòa giải ở cơ sở thực chất, hiệu quả, tránh hình thức, cần có ít nhất 5 nhóm điều kiện cần được quan tâm đồng bộ.

01.jpg
Hòa giải viên cơ sở xã Mỹ Đức (Hà Nội). Ảnh: Văn Biên

Đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức chính quyền địa phương

Sau hơn 12 năm thi hành Luật Hòa giải ở cơ sở 2013, tổ hòa giải được thành lập hầu hết ở các thôn, tổ dân phố trên cả nước với hơn 547.000 hòa giải viên. Các tổ hòa giải ở cơ sở trên cả nước đã tiếp nhận trên 1,52 triệu vụ việc, tiến hành hòa giải thành hơn 1,23 triệu vụ việc, đạt 81,92%. Nhiều mâu thuẫn trong quan hệ gia đình, làng xóm; tranh chấp về tài sản (thừa kế, đất đai, vay mượn dân sự…) được hòa giải viên cơ sở kịp thời tiến hành hòa giải, giúp các bên giải quyết tranh chấp ổn thỏa, hàn gắn lại mối quan hệ đã bị phá vỡ. Điều đó phản ánh vai trò thực tế của phương thức giải quyết tranh chấp dựa trên đối thoại, thuyết phục và sự tự nguyện.

Tuy nhiên, trước bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là sự phát triển vượt trội của công nghệ thông tin, sự hội nhập quốc tế trên mọi lĩnh vực, đồng thời thực hiện chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đòi hỏi công tác hòa giải ở cơ sở phải có sự đổi mới để theo kịp sự phát triển đó. Đồng thời một số quy định trong Luật Hòa giải ở cơ sở 2013 đã không còn phù hợp, ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở.

Trước bối cảnh đó, Luật Hòa giải ở cơ sở số 16/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 24-8-2026 (gồm 5 chương, 35 điều, có hiệu lực từ ngày 1-3-2027) được ban hành nhằm hoàn thiện cơ chế hòa giải, đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức chính quyền địa phương, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng giải quyết mâu thuẫn từ cơ sở.

Luật Hoà giải ở cơ sở 2026 quy định chính sách của nhà nước về hòa giải ở cơ sở, hòa giải viên, tổ hòa giải, người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở; hoạt động hòa giải ở cơ sở; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức trong hoạt động hòa giải ở cơ sở. Luật này không áp dụng đối với hoạt động hòa giải đã được văn bản quy phạm pháp luật khác quy định.

Chọn đúng người

Theo Luật sư Trần Thị Thanh Lam (Văn phòng Luật sư Chính Pháp, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), điều kiện đầu tiên, cần lựa chọn đúng người làm hòa giải viên. Người có uy tín là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Hòa giải viên cần có kiến thức pháp luật, kỹ năng giao tiếp, khả năng kiểm soát cảm xúc, phân tích nguyên nhân mâu thuẫn và nhận diện những trường hợp không phù hợp để hòa giải. Việc lựa chọn phải bảo đảm tính đại diện, khách quan, không để quan hệ thân quen hoặc lợi ích cá nhân chi phối kết quả.

Bên cạnh đó, cần nâng cao chất lượng tập huấn và hỗ trợ chuyên môn. Hòa giải viên cần được cập nhật pháp luật về đất đai, dân sự, hôn nhân và gia đình, bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, phòng, chống bạo lực gia đình và các lĩnh vực thường phát sinh tranh chấp. Đối với vụ việc phức tạp, cần có cơ chế phối hợp, hướng dẫn hoặc chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền để bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các bên.

Cùng với đó, bảo đảm kinh phí và điều kiện hoạt động. Việc Nhà nước bảo đảm kinh phí theo Điều 7 của Luật Hòa giải ở cơ sở 2026 cần được cụ thể hóa bằng các quy định hướng dẫn khả thi, định mức phù hợp, quy trình thanh quyết toán rõ ràng và cơ chế kiểm tra, giám sát minh bạch. Hòa giải viên cần được hỗ trợ tương xứng với công sức, thời gian và tính chất vụ việc; đồng thời được bảo vệ khi thực hiện nhiệm vụ theo quy định.

Đặc biệt, cần kết hợp truyền thống cộng đồng với công nghệ và pháp luật hiện đại trong công tác hòa giải. Các tổ hòa giải cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức thành viên, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội cựu chiến binh, người cao tuổi và những cá nhân có uy tín. Việc ứng dụng công nghệ thông tin có thể giúp tiếp nhận yêu cầu, bố trí lịch, trao đổi tài liệu và tổ chức hòa giải từ xa. Tuy nhiên, công nghệ phải đi kèm bảo mật dữ liệu, xác thực thông tin và bảo đảm quyền tự nguyện của các bên.

1793196091745_3287778777268407458_3287778777268407458_9bcecce68c7c80aa7913588fcf85554b.jpg
Luật sư Trần Thị Thanh Lam. Ảnh: PV

Nguyên tắc tự nguyện và bình đẳng

Luật sư Trần Thị Thanh Lam cho biết, cần xác định đúng giới hạn của hòa giải, bởi không phải mọi vụ việc đều có thể hoặc nên giải quyết bằng hòa giải ở cơ sở. Đối với hành vi có dấu hiệu tội phạm, vụ việc thuộc trường hợp pháp luật không cho phép hòa giải hoặc tình huống có nguy cơ bạo lực, đe dọa tính mạng, sức khỏe, cần ưu tiên biện pháp bảo vệ và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền khi cần thiết. Không được dùng hòa giải để che giấu vi phạm, cản trở việc tố giác tội phạm, ép buộc nạn nhân rút yêu cầu hoặc hợp thức hóa thỏa thuận trái pháp luật.

“Tôi đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện và bình đẳng. Một cuộc hòa giải chỉ có ý nghĩa khi các bên thực sự được lắng nghe, có quyền từ chối, được cung cấp thông tin cần thiết và tự quyết định nội dung thỏa thuận. Sự yên ổn bề ngoài không thể được đánh đổi bằng việc tước bỏ quyền lợi hợp pháp của người yếu thế”, luật sư Trần Thị Thanh Lam nhấn mạnh.

Luật sư cho rằng, thời gian qua, tỷ lệ hòa giải thành công cao nhưng không đồng nghĩa với việc mọi thỏa thuận đều đã được thực hiện đầy đủ, cũng không phản ánh toàn bộ chất lượng bảo vệ quyền lợi của các bên. Vì vậy, việc đánh giá hiệu quả trong thời gian tới cần bổ sung các tiêu chí như tỷ lệ thực hiện thỏa thuận, mức độ hài lòng của người dân, khả năng ngăn ngừa tranh chấp tái diễn và mức độ bảo đảm quyền của người yếu thế.

Đây cũng là cơ sở để triển khai Luật Hòa giải ở cơ cở 2026 theo hướng thực chất hơn: không chỉ quan tâm có bao nhiêu vụ việc được hòa giải, mà còn phải đánh giá chất lượng, tính bền vững và sự công bằng của kết quả hòa giải.

Hồng Giang