Hòa giải viên cần làm gì trước khi bắt đầu hòa giải?

Đúng phạm vi, có sự đồng ý của các bên mới tiến hành hòa giải

Theo Điều 3 Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, việc hòa giải ở cơ sở được tiến hành đối với các mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật, trừ các trường hợp pháp luật quy định không được hòa giải.

Cụ thể, không tiến hành hòa giải ở cơ sở đối với mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng theo quy định của pháp luật; mâu thuẫn, tranh chấp phát sinh từ giao dịch dân sự vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội theo quy định của pháp luật; vi phạm pháp luật mà theo quy định bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị xử lý vi phạm hành chính, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; và mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật khác không được hòa giải ở cơ sở theo quy định của pháp luật.

Như vậy, khi tiếp nhận, biết hoặc chứng kiến một vụ, việc, hòa giải viên cần xác định vụ, việc đó có thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở hay không.

Đối với vụ, việc thuộc phạm vi hòa giải, Điều 23 của Luật quy định hòa giải viên tiến hành hòa giải khi có sự đồng ý của các bên và thuộc một trong 3 căn cứ: một bên hoặc các bên yêu cầu hòa giải; hòa giải viên chủ động đề xuất hòa giải khi chứng kiến hoặc biết vụ, việc; theo đề nghị của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Do đó, việc hòa giải viên biết, chứng kiến vụ, việc hoặc nhận được đề nghị của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan chưa đồng nghĩa với việc hòa giải được tiến hành. Vụ, việc phải thuộc phạm vi hòa giải và có sự đồng ý của các bên.

Quy định này cũng thống nhất với nguyên tắc tổ chức, hoạt động hòa giải ở cơ sở là tôn trọng sự tự nguyện của các bên, không bắt buộc, áp đặt các bên.

Theo Điều 22 của Luật, các bên có quyền lựa chọn, đề xuất hoặc đề nghị thay đổi hòa giải viên, người được mời tham gia hòa giải, người phiên dịch; lựa chọn, đề xuất hình thức, địa điểm, thời gian để tiến hành hòa giải; đồng ý hoặc từ chối hòa giải; yêu cầu tạm dừng hoặc chấm dứt hòa giải; được bày tỏ ý chí và quyết định về nội dung hòa giải.

Trao đổi về quy định này, luật sư Tạ Văn Phú, Giám đốc Công ty Luật Ánh sáng Việt (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cho rằng, việc tôn trọng quyền tự quyết của các bên có ý nghĩa quan trọng, góp phần hạn chế tình trạng hòa giải mang tính hình thức hoặc tạo áp lực buộc người dân phải tham gia, chấp nhận một phương án giải quyết.

Theo luật sư Phú, bản chất của hòa giải là sự tự nguyện. Vì vậy, hòa giải viên cần xác định rõ ý chí của các bên trước khi đi sâu vào nội dung vụ, việc, nhất là trong trường hợp một người tham gia vì cho rằng mình bắt buộc phải tham gia hòa giải.

Phân công hòa giải viên và thời điểm bắt đầu hòa giải

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 quy định cụ thể việc phân công hòa giải viên trong trường hợp các bên không lựa chọn người tiến hành hòa giải.

Theo Điều 24, trong thời hạn 2 ngày kể từ ngày phát sinh một trong các căn cứ tiến hành hòa giải theo quy định, Tổ trưởng tổ hòa giải phân công hòa giải viên tiến hành hòa giải trong trường hợp các bên không lựa chọn hòa giải viên.

Tổ trưởng tổ hòa giải không phân công hòa giải viên tiến hành hòa giải nếu có căn cứ cho rằng hòa giải viên có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ, việc hòa giải hoặc có lý do khác dẫn đến không thể bảo đảm khách quan, công bằng trong hòa giải.

Luật cũng quy định hòa giải viên có nghĩa vụ từ chối tiến hành hòa giải nếu có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ, việc hòa giải hoặc vì lý do khác dẫn đến không thể bảo đảm khách quan, công bằng trong hòa giải.

Địa điểm hòa giải là nơi xảy ra vụ, việc hoặc nơi do các bên hoặc hòa giải viên lựa chọn, bảo đảm thuận lợi cho các bên. Trong thời hạn 3 ngày kể từ ngày được phân công hoặc tiếp nhận vụ, việc, hòa giải viên bắt đầu tiến hành hòa giải, trừ trường hợp cần thiết phải hòa giải ngay khi biết, chứng kiến vụ, việc hoặc các bên có thỏa thuận khác về thời gian hòa giải. Sự tự nguyện, quyền tự quyết và quyền từ chối, tạm dừng hoặc chấm dứt hòa giải của các bên phải được tôn trọng trong suốt quá trình hòa giải.