Đột quỵ não: Đừng để lỡ thời gian vàng cấp cứu

Nhận diện muộn, bỏ lỡ cơ hội điều trị

Theo thông tin Bộ Y tế tại Hội thảo xin ý kiến Đề án Phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện giai đoạn 2026-2030, mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 222.000 trường hợp đột quỵ. Tuy nhiên, chỉ khoảng 23,2% người bệnh đến cơ sở y tế trong 4,5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng; khoảng 20% được vận chuyển bằng hệ thống cấp cứu chuyên nghiệp. Đột quỵ não xảy ra khi dòng máu lên não bị gián đoạn do tắc mạch hoặc mạch máu vỡ gây chảy máu.

Ông Nguyễn Văn Hùng, 58 tuổi, ở xã Gia Lâm, Hà Nội, từng chứng kiến người quen có biểu hiện nghi đột quỵ. Khi đó, những người xung quanh lúng túng, có người định để bệnh nhân nằm nghỉ chờ ổn định. Sau này, ông mới hiểu đây là tình huống cần cấp cứu ngay.

“Tôi nghĩ những kiến thức này rất cần thiết, nhất là với gia đình có người cao tuổi hoặc người mắc bệnh huyết áp. Nếu được tuyên truyền thường xuyên, người dân sẽ biết cách nhận diện dấu hiệu và xử trí đúng hơn”, ông Hùng chia sẻ.

Cạo gió, chích máu đầu ngón tay, tự cho người bệnh uống thuốc hoặc trì hoãn đến bệnh viện đều có thể làm mất thời gian chẩn đoán, điều trị. Hiệu quả can thiệp phụ thuộc thời điểm người bệnh tiếp cận dịch vụ y tế.

Theo ThS.BS Phùng Văn Phương, Trưởng khoa Hồi sức tích cực và Chống độc, Bệnh viện Đa khoa Gia Lâm, dấu hiệu đột quỵ có thể bao gồm méo hoặc lệch mặt, yếu hay liệt một bên tay chân, nói khó, không hiểu lời người khác, thay đổi thị lực, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội bất thường. Các biểu hiện này có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc kết hợp với nhau.

Bên cạnh việc nhận diện triệu chứng, khả năng tổ chức cấp cứu và điều trị giữa các cơ sở y tế cũng là vấn đề quan trọng. Đột quỵ đòi hỏi sự phối hợp liên tục từ khâu tiếp nhận, chẩn đoán hình ảnh, quyết định phương pháp điều trị đến chuyển người bệnh tới cơ sở có năng lực chuyên sâu. Chỉ một khâu chậm trễ cũng có thể ảnh hưởng đến cơ hội điều trị, nhất là với những trường hợp cần can thiệp khẩn cấp.

Tại Hội nghị khoa học chuyên ngành Nội khoa năm 2026 do Hội Nội khoa thành phố Hà Nội phối hợp với Bệnh viện Đa khoa Đông Anh tổ chức, GS.TS Mai Duy Tôn, Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai, Chủ tịch Hội Đột quỵ thành phố Hà Nội, đã trình bày tham luận cập nhật chẩn đoán và điều trị đột quỵ não năm 2026. Theo đó, GS.TS Mai Duy Tôn nhấn mạnh yêu cầu rút ngắn thời gian xử trí, bảo đảm quy trình chuyên môn và tăng cường phối hợp giữa các tuyến điều trị.

Cấp cứu đúng quy trình, chủ động phòng ngừa

Để tận dụng thời gian vàng, người dân cần nhận biết dấu hiệu nghi đột quỵ và gọi cấp cứu 115 ngay khi phát hiện. Có thể ghi nhớ quy tắc BE-FAST, gồm mất thăng bằng đột ngột, thay đổi thị lực, méo mặt, yếu tay chân, rối loạn ngôn ngữ và yếu tố thời gian. Chỉ một dấu hiệu thần kinh xuất hiện đột ngột cũng cần được đánh giá y tế khẩn cấp, không nên chờ đủ triệu chứng.

Trong lúc chờ cấp cứu, người nhà cần ghi nhớ thời điểm khởi phát hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn bình thường, . Không tự ý cho người bệnh ăn uống, dùng thuốc hay áp dụng mẹo truyền miệng. Thông tin về thời điểm khởi phát giúp bác sĩ đánh giá khả năng áp dụng phương pháp điều trị phù hợp.

Theo GS.TS Mai Duy Tôn, quy trình cấp cứu đột quỵ cần nhanh chóng, chính xác và đồng bộ. Chẩn đoán hình ảnh sớm giúp phân biệt nhồi máu não với xuất huyết não để lựa chọn hướng điều trị. Theo các mục tiêu được trình bày trong tham luận, người bệnh nghi đột quỵ cấp cần được chụp CT sọ não trong vòng 25 phút kể từ khi đến viện; điều trị tiêu sợi huyết hướng tới mốc 60 phút đối với trường hợp đủ điều kiện.

Với người nghi tắc mạch máu lớn, cần sớm đánh giá khả năng lấy huyết khối. Nếu cơ sở tiếp nhận chưa đáp ứng yêu cầu điều trị, việc chuyển viện phải kịp thời, hạn chế thời gian chờ và thủ tục không cần thiết. Quy trình chuyển người bệnh từ cơ sở ban đầu đến nơi có khả năng can thiệp cần hướng tới thời gian không quá 120 phút.

Song song cấp cứu giai đoạn cấp, kiểm soát yếu tố nguy cơ cần được duy trì lâu dài. Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và bệnh tim mạch cần được phát hiện, quản lý thường xuyên. Người dân nên khám định kỳ, tuân thủ đơn thuốc, không tự ý ngừng điều trị khi thấy khỏe; đồng thời ăn uống hợp lý, hạn chế muối, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và vận động phù hợp.

Bà Trần Thị Lan, 63 tuổi, ở phường Việt Hưng, Hà Nội, mắc tăng huyết áp và duy trì uống thuốc, kiểm tra sức khỏe định kỳ. Trước đây, có lúc bà chủ quan vì thấy cơ thể bình thường nên không thường xuyên đo huyết áp. Sau khi được tư vấn, bà chú ý theo dõi chỉ số sức khỏe, ăn nhạt và đi bộ nhẹ nhàng theo khả năng.

“Tôi hiểu rằng việc kiểm soát huyết áp phải duy trì đều đặn, chứ không phải chỉ khi thấy mệt mới quan tâm. Người dân cần chủ động phòng bệnh từ những việc hằng ngày, thay vì đợi đến khi xảy ra biến cố mới lo lắng”, bà Lan chia sẻ.

Với người từng bị đột quỵ, chăm sóc không dừng lại khi qua giai đoạn nguy kịch. Đây là quá trình cần sự phối hợp giữa người bệnh, gia đình và nhân viên y tế. Người bệnh cần tái khám, kiểm soát yếu tố nguy cơ, tuân thủ thuốc và phục hồi chức năng để hạn chế tái phát, cải thiện vận động, ngôn ngữ và sinh hoạt.