Bản sắc văn hóa Hà Nội trong dòng chảy sáng tạo đương đại

Di sản khơi nguồn cho những cách biểu đạt mới

Chợ Đồng Xuân được lựa chọn là một trong những không gian trọng tâm của lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Theo kế hoạch công bố, khu vực chợ Đồng Xuân – Bắc Qua sẽ có các tác phẩm sắp đặt, triển lãm của nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế, chương trình trình diễn, thời trang và hoạt động tương tác. Công trình kiến trúc biểu tượng của chợ cũng được định hướng trở thành điểm nhận diện, giới thiệu lịch sử chợ và kết nối với các tour trải nghiệm ban ngày, ban đêm.

Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, phụ trách chương trình nghệ thuật thị giác của lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, cho biết: Với chợ Đồng Xuân, câu chuyện đưa nghệ thuật vào không gian chợ được đặt ra từ chính đời sống của chợ. Chợ Đồng Xuân không chỉ là công trình thương mại lâu đời mà còn gắn với ký ức, hoạt động giao thương và nhịp sống của khu phố cổ. Không gian này chứa đựng những câu chuyện về người buôn bán, hàng hóa, quan hệ cộng đồng và sự biến đổi của Hà Nội qua nhiều giai đoạn.

Theo giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, khi quá trình sáng tạo bắt đầu từ những câu chuyện, hoạt động và con người đang làm nên sức sống của chợ, nghệ thuật có thể mở ra cách nhìn khác về một không gian quen thuộc. Người bán hàng, khách mua hàng, những âm thanh và nhịp điệu giao thương thường ngày đều có thể trở thành chất liệu để kể câu chuyện về Hà Nội. Nếu làm được điều đó, chợ Đồng Xuân không chỉ là nơi tiếp nhận các tác phẩm nghệ thuật, mà bản thân lịch sử và nhịp sống của chợ sẽ trở thành một phần nội dung sáng tạo.

Ở khu phố cổ, sáng tạo được đặt trong mối liên hệ giữa di tích, phố nghề và hoạt động thủ công còn hiện diện trong đời sống. Với các chuỗi “Chuyện Đình trong Phố” và “Nghề qua Phố” - điểm nhấn quan trọng trong lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, những ngôi đình thờ tổ nghề không đứng riêng như điểm tham quan, mà được kết nối với các tuyến phố mang dấu ấn nghề nghiệp. Câu chuyện về người khai mở nghề, lịch sử hình thành phố hàng được tiếp nối bằng những cuộc gặp gỡ nghệ nhân, trình diễn kỹ thuật, workshop và trải nghiệm các công đoạn làm nghề như sơn mài, thêu, dệt lụa hay khắc mộc bản.

Điểm sáng tạo nằm ở việc đưa công chúng đến gần hơn với quá trình tạo ra sản phẩm. Ngắm nhìn thao tác của người thợ làm ra sản phẩm ngay trong chính không gian gắn với lịch sử nghề, câu chuyện di sản sẽ có thêm chiều kích trực quan: Người xem nhận ra mối liên hệ giữa kỹ năng của nghệ nhân, sản phẩm và sự hình thành bản sắc phố nghề. Các cửa hàng, xưởng nghề, di tích và không gian cộng đồng trở thành những điểm kết nối trong hành trình khám phá, thay vì mỗi nơi chỉ là một điểm dừng riêng lẻ. Khi người dân và các cơ sở kinh doanh cùng tham gia, phố nghề không đơn thuần là phông nền cho lễ hội, mà có thể trở thành một phần chủ động của hệ sinh thái sáng tạo Hà Nội.

Đây cũng là tinh thần của lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra vào tháng 11-2026 với chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ”, theo định hướng phát triển kinh tế sáng tạo. Lễ hội mở rộng không gian hoạt động trên toàn thành phố, kết nối di sản, nghề truyền thống, thiết kế, nghệ thuật, cộng đồng và doanh nghiệp, hướng tới hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị. Các hoạt động sáng tạo nếu được duy trì cả sau lễ hội, di sản sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống thành phố bằng những hình thức mới, góp phần định hình bản sắc sáng tạo riêng của Hà Nội.

Từ sáng tạo di sản đến định hình bản sắc Hà Nội

Hà Nội có thể phát triển bản sắc đương đại từ chính những lớp văn hóa đã làm nên diện mạo của mình. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, Hà Nội là một đô thị sống bằng di sản, lớn lên từ văn hiến và luôn biết làm mới mình bằng sáng tạo. Theo ông, việc Hà Nội tham gia mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực thiết kế cần được nhìn nhận như một cam kết phát triển lâu dài, trong đó kho tàng di sản phải trở thành nguồn lực kết nối truyền thống với tương lai.

Cũng theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Hà Nội không thiếu ý tưởng, văn nghệ sĩ, nghệ nhân hay doanh nghiệp sáng tạo; thách thức là xây dựng cơ chế đủ mạnh để các ý tưởng trở thành sản phẩm và giá trị thực tiễn. Đây là vấn đề cần được quan tâm nếu thành phố muốn vượt qua giới hạn của các hoạt động văn hóa mang tính sự kiện, hình thành hệ sinh thái sáng tạo có khả năng vận hành liên tục.

Định hướng này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển; đồng thời đề cao vai trò chủ thể sáng tạo, thụ hưởng văn hóa của nhân dân. Đối với Hà Nội, Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới cũng đặt văn hóa ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển.

Trong Chương trình hành động số 08-CTr/TU triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 kiến tạo hệ sinh thái văn hóa – sáng tạo giàu bản sắc, đa dạng và hiện đại; phát triển các trung tâm công nghiệp văn hóa, trung tâm thiết kế sáng tạo và những chương trình nghệ thuật mang thương hiệu Thủ đô. Đây là định hướng để các hoạt động sáng tạo không chỉ tồn tại như những điểm nhấn riêng lẻ, mà từng bước kết nối thành mạng lưới có khả năng tạo ra sản phẩm và giá trị mới.

Để đạt được mục tiêu đó, trước hết cần tạo điều kiện cho các chủ thể sáng tạo tham gia sâu hơn vào quá trình khai thác di sản. Theo TS Nguyễn Thu Thủy, Trưởng khoa Nghệ thuật Thiết kế, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, nghệ sĩ, nhà thiết kế, kiến trúc sư và chuyên gia công nghệ cần được tiếp cận nguồn tư liệu đáng tin cậy, có cơ hội nghiên cứu không gian và câu chuyện văn hóa, đồng thời được tạo điều kiện thử nghiệm những cách biểu đạt mới. Việc kết nối với các trường đại học và doanh nghiệp cũng giúp những ý tưởng có tiềm năng được phát triển thành sản phẩm hoàn chỉnh. Cùng với đó, cần xác định rõ giá trị mà mỗi dự án sáng tạo hướng tới. Bởi không gian sáng tạo không chỉ cần thu hút khách trong thời gian diễn ra sự kiện, mà còn phải có khả năng duy trì hoạt động và hình thành cộng đồng. Trên hết, người dân cần được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình này. Tất cả nhằm hướng đến các hoạt động sáng tạo có thể phản ánh đời sống Hà Nội chân thực hơn, định hình rõ bản sắc văn hóa Hà Nội trong dòng chảy sáng tạo đương đại.