Đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy

Cân nhắc bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh

Thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn Lâm Đồng) bày tỏ đồng tình với đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, trên cơ sở thực tiễn áp dụng pháp luật, định hướng thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình và các cam kết quốc tế.

Về tội mua bán trái phép chất ma túy, theo đại biểu, mục tiêu của chính sách hình sự không chỉ là tăng nặng hình phạt mà quan trọng hơn là kéo giảm tội phạm, bảo đảm an toàn xã hội và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

Đại biểu nêu ba căn cứ ủng hộ việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Đối với tội phạm ma túy, đại biểu cho rằng chưa có căn cứ thuyết phục chứng minh hình phạt tử hình có tác dụng răn đe cao hơn hình phạt tù chung thân. Với loại tội phạm có lợi nhuận lớn, hoạt động bí mật, người phạm tội thường tin rằng hành vi của mình sẽ không bị phát hiện. Vì vậy, giải pháp căn cơ là nâng cao năng lực điều tra, triệt phá các đường dây, xử lý đúng người chủ mưu, cầm đầu và tịch thu toàn bộ lợi ích kinh tế do phạm tội mà có.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đại biểu tiếp tục viện dẫn chủ trương thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, lộ trình sửa đổi Bộ luật Hình sự và các điều ước quốc tế. Theo đại biểu, cần phân biệt các trường hợp hậu quả chết người xảy ra.

Nếu nạn nhân chết do hành vi phạm tội trực tiếp gây ra và hành vi đáp ứng đầy đủ yếu tố cấu thành tội giết người thì người phạm tội có thể bị xử lý về tội danh này. Trường hợp nạn nhân tự tử do những tác động từ hành vi hiếp dâm, hậu quả chết người nằm ngoài mục đích của người phạm tội. Vì vậy, đại biểu cho rằng cần cân nhắc tính tương xứng khi áp dụng hình phạt tử hình.

Thảo luận về các tội phạm trên không gian mạng, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn Thanh Hóa) tán thành với cách tiếp cận của dự thảo khi cấu trúc lại các tội danh theo chuỗi hành vi từ chuẩn bị, tổ chức đến thực hiện, phù hợp sự phát triển của công nghệ và thực tiễn đấu tranh với các vụ tấn công, tống tiền quy mô lớn trên mạng.

Đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua mạng quy định tại Điều 157, đại biểu cho biết, tội danh này hiện chưa thuộc danh mục các tội được xử lý từ giai đoạn chuẩn bị phạm tội theo Điều 14. Trong khi đó, các đối tượng thường chuẩn bị trước bằng cách thu gom tài khoản ngân hàng, mua sim không chính chủ, dựng trang web giả mạo để thực hiện hành vi lừa đảo.

Đại biểu kiến nghị, đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát kỹ quy định này, nhằm có thể ngăn chặn hành vi phạm tội từ sớm, trước khi tiền của người dân bị chiếm đoạt.

Gắn khoan hồng với công bằng và bảo vệ người bị hại

Đại biểu Dương Đức Hải (Đoàn Hà Nội) cho rằng, đề xuất cơ chế chủ động khai báo, chấp nhận hình phạt tại Điều 3 và Điều 57 là đổi mới quan trọng, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Đại biểu đề nghị ủng hộ chính sách này, đồng thời hoàn thiện các bảo đảm tố tụng để việc áp dụng chặt chẽ, minh bạch và thống nhất.

Từ thực tiễn công tác công an, đại biểu Dương Đức Hải cho rằng, chính sách hình sự cần tạo động lực để người phạm tội hợp tác thực chất, chủ động khắc phục hậu quả. Trong các vụ án có nhiều người tham gia, thủ đoạn che giấu tinh vi, tài sản bị dịch chuyển qua nhiều khâu, sự hợp tác của người phạm tội có thể giúp xác định đồng phạm, truy tìm tài sản và ngăn chặn các hành vi vi phạm tiếp theo.

Cụ thể, trong vụ án lừa đảo nhiều người, nếu người phạm tội chủ động khai báo nơi cất giấu tài sản, cung cấp thông tin giúp ngăn chặn việc tẩu tán tài sản và tích cực bồi thường thì sự hợp tác đó cần được ghi nhận tương xứng. Pháp luật đã có chính sách khoan hồng đối với người thành khẩn khai báo; đề xuất lần này tạo thêm cơ chế có điều kiện, khuyến khích người phạm tội hợp tác sớm, đầy đủ và có trách nhiệm hơn.

Đại biểu Dương Đức Hải nhấn mạnh, chính sách khoan hồng phải gắn với yêu cầu công bằng và bảo vệ người bị hại. Dự thảo đã phân hóa điều kiện áp dụng giữa các trường hợp giảm hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt.

Do đó, không thể hiểu rằng cứ nhận tội, chấp nhận hình phạt là đương nhiên được giảm án ở mức sâu; việc có tiền bồi thường cũng không tự nó đủ điều kiện để hưởng cơ chế đặc biệt này. Khi xem xét khoan hồng, cần đánh giá toàn diện tính chất hành vi, mức độ lỗi, sự hợp tác và các điều kiện luật định.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn Hà Nội) đề nghị rà soát, thống nhất quy định về giám sát điện tử trong thi hành án hình sự và làm rõ phạm vi xử lý hình sự đối với các hành vi liên quan đến tài sản mã hóa, bảo đảm tính minh bạch, khả thi của pháp luật.

Đại biểu đề nghị, nếu chuyển chính sách giám sát điện tử sang dự án luật khác thì phải bỏ các quy định và dẫn chiếu tương ứng; trường hợp tiếp tục giữ lại, cần đánh giá đầy đủ tác động đến quyền riêng tư, kinh phí, hạ tầng, dữ liệu, cơ chế khiếu nại, kiểm sát và lộ trình thực hiện.

Đối với tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa tại Điều 190, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt đề nghị làm rõ phạm vi hành vi bị cấm, yếu tố lỗi và mối quan hệ giữa hành vi vi phạm với khoản thu lợi hoặc thiệt hại. Theo đại biểu, ngưỡng thu lợi, thiệt hại không thể thay thế việc xác định yếu tố lỗi; đồng thời cần loại trừ hoạt động trung gian hợp pháp, tuân thủ quy định thí điểm.

Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình có lộ trình

Phát biểu giải trình tại Quốc hội về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an trân trọng cảm ơn các đại biểu Quốc hội đã đóng góp nhiều ý kiến sâu sắc, trách nhiệm; đồng thời cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ phối hợp với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự thảo luật.

Về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, đa số đại biểu Quốc hội nhất trí với các nội dung sửa đổi, bổ sung trong dự thảo. Một số ý kiến đề nghị rà soát, cân nhắc việc mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân đối với từng tội danh.

Theo Bộ trưởng, việc mở rộng phạm vi này xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, hoàn thiện cơ chế xử lý hành vi lợi dụng tư cách pháp nhân để phạm tội. Thực tế có những trường hợp lợi dụng pháp nhân thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, gây thiệt hại nghiêm trọng cho người dân và doanh nghiệp nhưng chưa được quy định đầy đủ trong Bộ luật Hình sự. Việc chỉ xử lý hình sự cá nhân có thể chưa bảo đảm yêu cầu răn đe và khắc phục hậu quả.

Trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và các cam kết quốc tế của Việt Nam, cơ quan soạn thảo đã rà soát, đề xuất bổ sung các tội danh phù hợp với đặc điểm hoạt động, nghĩa vụ và trách nhiệm của pháp nhân thương mại.

Dự thảo mở rộng thêm 24 tội danh thuộc phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, tập trung vào các nhóm tội về mua bán người, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, kinh doanh thương mại, dịch vụ, môi trường, thực phẩm, ma túy, xâm phạm dữ liệu cá nhân, bảo hiểm và hóa đơn, chứng từ.

Theo Bộ trưởng, thực tiễn cho thấy nhiều hành vi vi phạm trong các lĩnh vực này được thực hiện dưới danh nghĩa doanh nghiệp, gây thiệt hại lớn nhưng chỉ bị xử lý hành chính do chưa được quy định trong Bộ luật Hình sự. Trong đó, có trường hợp các đối tượng núp bóng doanh nghiệp để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản với số tiền lên tới hàng nghìn tỷ đồng.

Về thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, các đại biểu Quốc hội cơ bản nhất trí với chủ trương này, song còn có ý kiến đề nghị cân nhắc đối với một số tội danh cụ thể.

Đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, Bộ trưởng khẳng định đây là loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm. Tuy nhiên, thực tiễn đấu tranh cho thấy một số người phạm tội chưa nhận thức đầy đủ về pháp luật, bị lôi kéo, dụ dỗ, thậm chí lừa gạt hoặc ép buộc; do đó, vẫn có khả năng cải tạo, giáo dục để trở thành người có ích cho xã hội.

Bộ trưởng cũng cho rằng, việc áp dụng hình phạt tử hình có thể khiến một số đối tượng chống đối đến cùng, sẵn sàng sử dụng vũ khí tấn công lực lượng chức năng khi bị phát hiện, bắt giữ. Nếu có cơ hội tiếp tục sống, người phạm tội có thể lựa chọn hợp tác, tạo thuận lợi cho công tác đấu tranh, điều tra, triệt phá toàn bộ đường dây và xử lý các đối tượng chủ mưu, cầm đầu.

Vì vậy, Bộ trưởng đề nghị thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh, không chỉ xử lý người trực tiếp thực hiện hành vi mà còn tập trung triệt phá tận gốc các đường dây phạm tội.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Bộ trưởng nhấn mạnh đây là hành vi đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm thể chất, tinh thần, danh dự và nhân phẩm của người chưa thành niên, cần được xử lý nghiêm khắc. Tuy nhiên, xét tương quan hình phạt với các tội danh khác còn áp dụng hình phạt tử hình, đặc biệt là tội giết người, việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này là phù hợp.

Trường hợp hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cái chết của nạn nhân, người phạm tội có thể bị xử lý về tội giết người nếu đủ yếu tố cấu thành. Trong các trường hợp còn lại, hình phạt tù chung thân vẫn bảo đảm tính nghiêm khắc và sức răn đe.