Giữ lửa nghề truyền thống giữa nhịp sống hiện đại

Bền bỉ với nghề cha ông

Trong các xưởng gốm Bát Tràng, người thợ vẫn ngày ngày cần mẫn bên bàn xoay, tỉ mỉ tạo hình, trang trí từng sản phẩm. Từ những khối đất ban đầu, qua nhiều công đoạn, những chiếc bình, lọ, bát, đĩa dần thành hình. Công việc tưởng chừng quen thuộc nhưng để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua quá trình học hỏi, rèn luyện không hề đơn giản.

Bát Tràng từ lâu được biết đến là một trong những làng gốm nổi tiếng của Hà Nội. Trải qua nhiều thế hệ, nghề gốm vẫn được duy trì trong các gia đình, cơ sở sản xuất. Dù máy móc đã hỗ trợ một số công đoạn, nhiều khâu quan trọng vẫn cần đến đôi tay và kinh nghiệm của người thợ, nhất là tạo hình, trang trí và hoàn thiện những sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật cao.

Để làm ra một sản phẩm gốm, người thợ phải hiểu đặc tính nguyên liệu, biết cách xử lý đất, tạo dáng, trang trí, tráng men và nung. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến sản phẩm bị biến dạng, nứt hoặc không đạt màu men mong muốn. Bởi vậy, nghề gốm không chỉ cần sự khéo léo mà còn đòi hỏi tính kiên trì và kinh nghiệm tích lũy qua từng mẻ sản phẩm.

Gắn bó với nghề gốm Bát Tràng, nghệ nhân Hà Mạnh Tiến hiểu rõ những đòi hỏi ấy. Theo ông, người mới học nghề thường phải bắt đầu từ những công việc đơn giản, thực hành nhiều lần để quen tay. Có những thao tác nhìn người thợ lâu năm thực hiện tưởng dễ, nhưng khi bắt tay vào làm mới thấy không hề đơn giản. Muốn tiến bộ, người học phải chịu khó quan sát, thực hành và tự rút kinh nghiệm.

Với người làm gốm, sự cẩn thận thể hiện trong từng công đoạn. Từ cách tạo dáng, xử lý bề mặt đến những đường nét trang trí đều cần sự tập trung. Một sản phẩm hoàn thiện không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật mà còn là kết quả của quá trình rèn luyện lâu dài.

Điều khiến những người thợ lâu năm trăn trở không chỉ là duy trì hoạt động sản xuất mà còn là việc tìm được những người thực sự muốn học và theo nghề. Trong điều kiện hiện nay, người trẻ có nhiều lựa chọn công việc, trong khi nghề thủ công đòi hỏi thời gian, công sức và sự kiên nhẫn trước khi có thể làm chủ kỹ thuật.

Nghệ nhân Nguyễn Trọng Nghĩa, làng gốm Bát Tràng cho rằng, việc học nghề không thể nóng vội. Bên cạnh sự khéo léo, người học cần có tinh thần cầu thị, chịu khó quan sát và không ngại làm lại những sản phẩm chưa đạt yêu cầu. Ngay cả khi đã có kinh nghiệm, người thợ vẫn phải thường xuyên rèn luyện, bởi mỗi sản phẩm lại có những yêu cầu riêng.

Thực tế, không phải ai bắt đầu học nghề cũng có thể theo đuổi đến cùng. Có người sớm bộc lộ năng khiếu, nhưng cũng có người cần nhiều thời gian hơn để làm quen với các công đoạn. Việc đào tạo một người thợ vì thế đòi hỏi sự kiên trì từ cả người dạy lẫn người học.

Trong các cơ sở sản xuất, người thợ có kinh nghiệm không chỉ trực tiếp làm ra sản phẩm mà còn hướng dẫn người mới từ cách sử dụng dụng cụ, xử lý nguyên liệu đến những kỹ thuật phức tạp hơn. Kinh nghiệm được truyền lại qua từng thao tác, từng lần sửa lỗi, giúp người học dần nâng cao tay nghề.

Tuy nhiên, để lớp thợ trẻ yên tâm gắn bó, chỉ có tình yêu nghề là chưa đủ. Người học cần có môi trường rèn luyện, cơ hội phát triển và điều kiện làm việc ổn định. Khi nhìn thấy tương lai từ chính công việc mình lựa chọn, họ mới có thêm động lực theo nghề lâu dài.

Trao truyền ngọn lửa nghề cho thế hệ trẻ

Rời Bát Tràng, đến với làng nghề Sơn Đồng, câu chuyện giữ nghề được thể hiện qua những đường đục, nét chạm trên gỗ. Trong các xưởng điêu khắc, tiếng dụng cụ chạm vào mặt gỗ xen lẫn những trao đổi giữa người thợ lâu năm và người mới học. Có những chi tiết nhìn qua tưởng đơn giản, nhưng để tạo được đường nét cân đối, đúng hình khối, người thợ phải mất nhiều thời gian rèn luyện.

Sơn Đồng nổi tiếng với nghề điêu khắc gỗ, tạc tượng và sơn son thếp vàng. Những sản phẩm của làng nghề đòi hỏi kỹ thuật chế tác tỉ mỉ, đặc biệt ở các chi tiết chạm khắc. Từ khâu tạo dáng đến hoàn thiện sản phẩm, mỗi công đoạn đều cần người thợ có kỹ năng phù hợp.

Với nghề điêu khắc, người mới học thường bắt đầu từ việc làm quen với dụng cụ, tập các đường đục cơ bản, học cách quan sát hình khối rồi mới từng bước tiếp cận những kỹ thuật khó hơn. Quá trình ấy có thể kéo dài, tùy thuộc vào khả năng tiếp thu và mức độ rèn luyện của mỗi người.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Danh Sơn, làng nghề Sơn Đồng, cho rằng dạy nghề không chỉ là hướng dẫn người học sử dụng dụng cụ hay hoàn thành một công đoạn. Điều quan trọng hơn là giúp người học hiểu yêu cầu của sản phẩm, rèn luyện tính kiên nhẫn và trách nhiệm với công việc.

Theo nghệ nhân Nguyễn Danh Sơn, người học cần được hướng dẫn từ những kỹ thuật cơ bản, sau đó từng bước nâng cao độ khó. Trong quá trình ấy, việc mắc lỗi là khó tránh khỏi. Có những đường chạm chưa đạt phải chỉnh sửa, những chi tiết cần làm lại nhiều lần. Người hướng dẫn phải theo sát, chỉ ra chỗ chưa đúng để người học dần hoàn thiện kỹ năng.

Tại Sơn Đồng, anh Phạm Danh Nam đang trong quá trình học nghề. Với người mới tiếp cận nghề điêu khắc, việc quan sát người thợ có kinh nghiệm, làm quen với dụng cụ và thực hành các kỹ thuật cơ bản là bước khởi đầu cần thiết. Để tạo được một đường chạm đúng ý, người học không chỉ cần sức tay mà còn phải biết điều chỉnh dụng cụ, quan sát hình khối và giữ sự tập trung.

Câu chuyện của anh Phạm Danh Nam cũng gợi ra một vấn đề trong việc duy trì nghề truyền thống: Muốn có thợ giỏi trong tương lai, trước hết phải có người chịu học nghề từ những công việc nhỏ nhất. Tay nghề không thể hình thành trong thời gian ngắn mà cần được tích lũy qua thực hành, sửa lỗi và học hỏi từ người đi trước.

Đối với người mới học, khó khăn không chỉ nằm ở việc làm quen với kỹ thuật mà còn ở yêu cầu phải kiên trì trong thời gian dài. Những công việc lặp đi lặp lại có thể gây cảm giác đơn điệu, nhưng lại là bước cần thiết để hình thành nền tảng tay nghề.

Trong khi đó, người dạy nghề cũng có những trăn trở riêng. Họ vừa phải bảo đảm tiến độ sản xuất, vừa dành thời gian hướng dẫn, kiểm tra và chỉnh sửa thao tác cho người học. Không phải lúc nào công sức bỏ ra cũng mang lại kết quả ngay, bởi mỗi người có năng khiếu và khả năng tiếp thu khác nhau.

Bởi vậy, việc truyền nghề cần được nhìn nhận như một quá trình lâu dài, thay vì chỉ dừng ở những khóa học ngắn hạn. Sau khi nắm được kỹ thuật cơ bản, người học cần có điều kiện tham gia sản xuất thực tế, được giao công việc phù hợp và từng bước nâng cao tay nghề.

Tại các làng nghề truyền thống, sự gắn bó giữa người dạy và người học còn mang ý nghĩa đặc biệt. Người thợ lâu năm truyền lại không chỉ kỹ thuật mà còn cả thói quen làm việc cẩn trọng, ý thức giữ chữ tín và trách nhiệm đối với sản phẩm. Đó là những điều khó có thể học đầy đủ chỉ qua sách vở hay những buổi hướng dẫn lý thuyết.

Dẫu vậy, việc thu hút người trẻ đến với nghề thủ công vẫn còn nhiều khó khăn. Thời gian đào tạo dài, công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ và những yêu cầu khắt khe về tay nghề khiến không ít người cân nhắc trước khi lựa chọn. Muốn giữ được lớp thợ kế cận, các cơ sở sản xuất cần quan tâm hơn đến điều kiện học nghề, việc làm và cơ hội phát triển của người lao động.

Bên cạnh nỗ lực của từng nghệ nhân, việc tổ chức các hoạt động giới thiệu nghề, tạo cơ hội cho thanh niên tìm hiểu và trải nghiệm công việc cũng có ý nghĩa thiết thực. Khi được trực tiếp quan sát quá trình chế tác, thử sức với những công đoạn đơn giản, người trẻ sẽ hiểu rõ hơn nghề thủ công đòi hỏi những gì, từ đó có lựa chọn phù hợp.

Ở Bát Tràng hay Sơn Đồng, mỗi người thợ trẻ trưởng thành đều là kết quả của nhiều năm học hỏi và rèn luyện. Phía sau một sản phẩm hoàn chỉnh không chỉ có công sức của người trực tiếp làm ra nó mà còn có kinh nghiệm của những người đã hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt quá trình học nghề.

Những nghệ nhân như Hà Mạnh Tiến, Nguyễn Trọng Nghĩa hay Nguyễn Danh Sơn vẫn đang tiếp tục công việc quen thuộc của mình. Còn những người đang học nghề như anh Phạm Danh Nam là hình ảnh của lớp kế cận mà các làng nghề cần có. Giữ được nghề, suy cho cùng, là giữ được những người biết làm nghề và sẵn sàng truyền nghề. Khi vẫn còn người dạy, người học và những xưởng sản xuất duy trì hoạt động, nghề truyền thống sẽ còn cơ hội tiếp nối qua các thế hệ.