Làng nghề truyền thống thích ứng kỷ nguyên số: Từ khung cửi, xưởng mộc bước lên sóng livestream

Không dừng lại ở kinh nghiệm tích lũy hay kỹ thuật chế tác qua nhiều thế hệ, người thợ thủ công hôm nay chủ động tiếp cận công nghệ, đưa sản phẩm vượt khỏi phạm vi địa phương, kết nối trực tiếp với thị trường tiêu dùng rộng lớn.

Chuyển dịch từ nếp nghĩ thủ công sang tư duy công nghệ

Nhiều thập kỷ trước, câu chuyện mở rộng sản xuất tại các vùng nông thôn Hà Nội gắn liền với việc đưa máy móc vào thay thế sức người ở những khâu nặng nhọc. Điển hình như tại làng nghề cước lưới Trần Phú, xã Phú Xuyên ngay từ những năm 1996–1997, việc cơ giới hóa các khâu kéo sợi, đan dệt đã tạo tiền đề quan trọng giúp giải phóng sức lao động, nâng cao năng suất và tạo điều kiện mở rộng quy mô kinh doanh.

Đó là bước chuyển dịch đầu tiên, mang tính nền tảng để đưa các sản phẩm phục vụ khai thác thủy sản tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Tuy nhiên, khi nhịp sống bước vào kỷ nguyên thông tin, việc ứng dụng máy móc thuần túy trong nhà xưởng không còn là lợi thế duy nhất bảo đảm sự phát triển lâu dài.

Yêu cầu cấp thiết đặt ra đối với các cơ sở sản xuất là phải thay đổi tư duy thương mại, thoát khỏi tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào tư thương hay cách tiếp cận khách hàng cục bộ, manh mún.

Tại xã Phú Xuyên, nơi hội tụ 11 làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận, sức ép cạnh tranh ngày càng rõ nét. Những mặt hàng đòi hỏi độ tinh xảo cao như đồ gỗ mỹ nghệ Vạn Điểm hay các sản phẩm dệt lưới chã Văn Lãng, cước lưới Trần Phú đứng trước bài toán phải tìm kiếm phân khúc khách hàng mới.

Nếu chỉ trông chờ vào khách vãng lai hoặc đại lý phân phối truyền thống, giá trị gia tăng mà người sản xuất nhận được thường bị thu hẹp đáng kể. Nhận thức rõ điều này, các cơ sở sản xuất tại địa phương từ nhiều năm nay đã tìm hiểu quy trình xây dựng thương hiệu, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể và công khai truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Việc ứng dụng công nghệ giờ đây không chỉ nằm ở xưởng cưa, khung dệt mà mở rộng sang cả quy trình quản trị, đóng gói, tiếp thị và chăm sóc khách hàng sau bán.

Về định hướng đồng hành với các làng nghề, Trưởng phòng Kinh tế xã Phú Xuyên Phan Duy Trung cho biết, bám sát kế hoạch của UBND xã, chúng tôi đã phối hợp chặt chẽ với phòng Văn hóa - Xã hội và các đơn vị liên quan đẩy mạnh tuyên truyền mục đích, ý nghĩa của các chương trình xúc tiến; đồng thời tham mưu, triển khai các hoạt động thuộc lĩnh vực kinh tế, thương mại, bố trí các gian hàng sản phẩm làng nghề, nông sản, đặc sản địa phương và tăng cường quảng bá, kết nối tiêu thụ sản phẩm hàng hóa chủ lực trên cả kênh trực tiếp lẫn nền tảng số. Sự chủ động từ cấp cơ sở chính là bệ đỡ cần thiết để người sản xuất mạnh dạn thay đổi phương thức tiếp cận thị trường.

Bước lên không gian số và những phiên tiếp thị tương tác trực tiếp

Hiện nay, hình ảnh những người thợ, chủ xưởng tự tin đứng trước thiết bị ghi hình, giới thiệu từng đường cưa, mối đan hay quy trình chế biến sản phẩm ẩm thực đã trở nên quen thuộc. Tại xã Phú Xuyên, những phiên livestream thời gian qua tạo được hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên các diễn đàn trực tuyến.

Thông qua những khung hình phát trực tiếp chân thực, người tiêu dùng không chỉ quan sát sản phẩm hoàn thiện mà còn được theo dõi tường tận công đoạn chuẩn bị nguyên liệu, đóng gói và nấu chín bảo đảm vệ sinh.

Yếu tố trực quan và sự tương tác đa chiều theo thời gian thực giúp củng cố niềm tin, đưa mặt hàng truyền thống tiếp cận nhanh chóng đến người mua tại nhiều tỉnh, thành phố.

Tại làng nghề mộc cao cấp Vạn Điểm, nơi có khoảng 400 hộ chuyên sản xuất và kinh doanh các mặt hàng đồ gỗ nội thất, chuyển đổi số đã trở thành động lực phát triển mới. Thay vì ngồi đợi người mua tìm đến tận cửa hàng, các chủ cơ sở đã chủ động lập trang thông tin riêng, xây dựng video giới thiệu và tổ chức các buổi phát sóng trực tiếp giới thiệu chi tiết từng bộ bàn ghế, giường tủ, đồ thờ chạm khắc tinh xảo.

Đối với những sản phẩm mỹ nghệ có giá trị lên tới hàng trăm triệu đồng, việc phát sóng trực tiếp kết hợp cung cấp hồ sơ chứng minh nguồn gốc gỗ hợp pháp và quy trình kiểm định chất lượng nghiêm ngặt giúp giải tỏa băn khoăn của đối tác ở xa.

Trực tiếp sản xuất và kinh doanh các mặt hàng đồ gỗ cao cấp, anh Trần Quang Sơn ở thôn Vạn Điểm chia sẻ, tùy vào điều kiện cụ thể, có những năm cao điểm xưởng chúng tôi sản xuất, chế biến khoảng 450 tấn gỗ nhập khẩu gồm gỗ gõ đỏ, mun, hương đá, xoan đào, cẩm lai để tạo ra các sản phẩm nội thất phục vụ thị trường, mang về doanh thu khoảng 7 đến 10 tỷ đồng mỗi năm. Giờ đây, việc kết hợp đưa các sản phẩm tinh túy lên mạng xã hội và các kênh tương tác trực tuyến giúp khách hàng ở xa dễ dàng trải nghiệm, tìm hiểu chất lượng trước khi đặt mua. Mọi người ở làng nghề mộc Vạn Điểm đều kỳ vọng đây là cơ hội tốt để thương hiệu đồ gỗ mỹ nghệ cao cấp tiếp tục vươn xa...

Đánh giá về bước chuyển mình trong phương thức bán hàng của toàn vùng nghề, Chủ tịch Hội Làng nghề mộc cao cấp Vạn Điểm Hoàng Kỳ Tài cho hay: "Sản phẩm đồ gỗ mỹ nghệ của làng nghề đa dạng, phong phú, bảo đảm chất lượng, đáp ứng tốt nhu cầu thị trường tiêu dùng. Chúng tôi đang tập trung phát triển làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm, liên kết chuỗi cung ứng, mở rộng quy mô bán hàng trên nền tảng mạng xã hội, các phiên livestream, góp phần tăng doanh thu cho các cơ sở sản xuất”.

Không dừng lại ở những sản phẩm quy mô lớn, thương mại điện tử còn tạo đà cho các mặt hàng thủ công mỹ nghệ mang tính đặc trưng văn hóa. Tiêu biểu là Hợp tác xã mây tre nón lá Thu Hương tại làng nghề nón Chuông, xã Thanh Oai. Bằng sự nhạy bén với xu thế thị trường, đơn vị đã đưa những chiếc nón lá truyền thống đạt chuẩn OCOP 4 sao lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng video trực tuyến.

Theo nghệ nhân Tạ Thu Hương, muốn nghề truyền thống tồn tại và phát triển, người làm nghề cần chủ động đổi mới phương thức kinh doanh, nắm bắt nhu cầu thị trường và tận dụng công nghệ để gia tăng giá trị sản phẩm.

Việc kết hợp môi trường số với du lịch trải nghiệm, cải tạo xưởng sản xuất thành điểm tham quan, chụp ảnh và trải nghiệm làm nón giúp khách hàng hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa, qua đó vừa quảng bá sản phẩm, vừa tạo thêm nguồn thu thực chất cho người lao động địa phương.

Nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới phát triển bền vững

Thực tiễn khẳng định thương mại điện tử và công nghệ số đang mở ra cánh cửa rộng lớn cho các sản phẩm làng nghề Thủ đô. Tuy nhiên, để sự phát triển này thực sự bền vững và đồng đều, các địa phương vẫn phải đối mặt với không ít thách thức.

Phần lớn các cơ sở làng nghề có quy mô hộ gia đình, nguồn vốn khiêm tốn và hạn chế về kỹ năng quản trị dữ liệu, phân tích thị trường cũng như xây dựng nội dung truyền thông. Việc livestream tự phát nếu thiếu định hướng lâu dài dễ dẫn đến tình trạng cạnh tranh không lành mạnh về giá hoặc sao chép mẫu mã, làm ảnh hưởng đến uy tín chung của làng nghề.

Nói về giải pháp hỗ trợ các cơ sở sản xuất giải quyết bài toán thị trường, Trưởng phòng Kinh tế xã Ứng Thiên Lê Xuân Toàn nhận định, việc phát triển các sản phẩm địa phương cần gắn với nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ. Trong điều kiện sản xuất còn phân tán, nguồn lực hạn chế, việc hình thành liên kết giữa hộ sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp phân phối có ý nghĩa quan trọng, giúp các cơ sở ổn định đầu ra và có thêm điều kiện đầu tư sản xuất.

Ở góc độ bao quát hơn, Thành ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Phú Xuyên Nguyễn Xuân Thanh yêu cầu các địa phương trong xã cần chủ động phối hợp với các sở, ngành, nhất là Sở Công Thương Hà Nội, tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, hội chợ, kết nối cung - cầu và giới thiệu sản phẩm; hỗ trợ các cơ sở đưa hàng hóa lên sàn thương mại điện tử, ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, bán hàng và truy xuất nguồn gốc. Việc hỗ trợ cần hướng đến thị trường tiêu thụ ổn định, gắn trưng bày, giới thiệu với phân phối và tiêu thụ thực tế.

Từ khâu cơ giới hóa bước đầu ở làng cước lưới Trần Phú trước đây cho đến những phiên bán hàng trực tiếp sôi động của làng mộc Vạn Điểm hay nón lá Chuông hôm nay, làng nghề truyền thống Hà Nội đang chứng minh sức sống bền bỉ và tinh thần sẵn sàng đổi mới. Kết hợp hài hòa giữa kỹ nghệ truyền thống với công nghệ của thời đại mới chính là con đường đúng đắn để kinh tế nông thôn chuyển mình, nâng cao đời sống cho người dân và đưa sản phẩm Thủ đô vươn xa trên thị trường trong nước cùng quốc tế.