Liên kết vùng và bài học kiến tạo động lực tăng trưởng mới cho Hà Nội

Với định hướng đổi mới mô hình tăng trưởng, lấy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực phát triển, kinh nghiệm của Quảng Đông (Trung Quốc) trong đổi mới từ tư duy phát triển, cơ chế vận hành và khả năng kết nối tri thức với sản xuất là những bài học quan trọng để Thủ đô khơi thông nguồn lực, nâng cao năng suất và tạo động lực tăng trưởng bền vững.

Từ một vùng đất thuần nông vươn lên thành "đầu tàu" kinh tế

Gần nửa thế kỷ qua, giới quan sát thường nhìn Quảng Đông như một "công xưởng gia công" nhờ lợi thế nhân công và đất đai. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở đó, Quảng Đông đã rơi vào "bẫy thu nhập trung bình" khi chi phí nhân công và địa tô tăng vọt. Sự khác biệt sinh tử của Quảng Đông nằm ở chiến lược chuyển từ mở cửa thương mại hàng hóa đơn thuần sang mở cửa thương mại dịch vụ dựa trên tri thức, dữ liệu số và tài chính; đồng thời dịch chuyển triệt để từ vị thế "nơi lắp ráp" sang "trung tâm phát minh và thương mại hóa công nghệ".

Điểm tựa của sự chuyển mình này là bài học Thâm Quyến với cơ chế "phòng thí nghiệm thể chế". Chính quyền chấp nhận rủi ro có kiểm soát cho đổi mới sáng tạo, kiên trì dành trên 5% đến gần 6% GDP mỗi năm cho nghiên cứu và phát triển (R&D) và thiết lập mô hình "4 trong 1": doanh nghiệp làm trung tâm, thị trường làm định hướng, viện nghiên cứu làm nâng đỡ và chính quyền làm bệ phóng. Sự kết hợp này biến tri thức thành thương phẩm với tốc độ kỷ lục, tạo nên những tập đoàn công nghệ làm chủ cuộc chơi toàn cầu như Huawei, BYD hay Tencent. Chưa dừng lại ở đó, đỉnh cao quản trị không gian kinh tế của Quảng Đông là Vùng Vịnh lớn Quảng Đông -Hồng Kông - Ma Cao (GBA). Thay vì các đô thị phát triển manh mún, GBA tạo ra sự hiệp đồng hoàn hảo: Hồng Kông huy động tài chính quốc tế, Thâm Quyến đảm nhận khâu R&D và thiết kế, còn Quảng Châu phụ trách sản xuất thông minh. Sự phân công lao động chuyên sâu này đã xóa bỏ ranh giới địa giới hành chính để tối ưu hóa chi phí giao dịch trên toàn chuỗi giá trị.

Và bài học để trở thành hạt nhân điều phối chuỗi giá trị

Soi chiếu vào Hà Nội, Thủ đô sở hữu những tài nguyên mà bất kỳ vùng kinh tế nào cũng khao khát: Nơi tập trung hơn 70% tổ chức khoa học công nghệ, trường đại học, viện nghiên cứu và 82% phòng thí nghiệm của cả nước, cùng đội ngũ trí thức chiếm trên 65% số nhà khoa học đầu ngành toàn quốc. Thành phố cũng sở hữu Khu công nghệ cao Hòa Lạc được quy hoạch mang tầm vóc quốc gia. Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận, mô hình tăng trưởng của Hà Nội vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Sự kết nối giữa "bộ não" nghiên cứu tại các trường đại học với "cơ thể" sản xuất tại các khu công nghiệp còn đứt gãy. Các khu công nghiệp hiện hữu về bản chất vẫn mang nặng tính chất "cho thuê đất làm nhà xưởng", thu hút các dự án gia công, lắp ráp ở phân khúc giá trị gia tăng thấp, chưa tạo ra được các cụm ngành công nghệ sinh thái. Trong khi đó, vai trò "đầu tàu" dẫn dắt Vùng đồng bằng sông Hồng của Hà Nội nhiều thời điểm còn mờ nhạt, chưa tạo ra được sự phân công chuỗi giá trị rõ ràng với các tỉnh vệ tinh như Bắc Ninh, Hải Phòng hay Quảng Ninh.

Điểm nghẽn sâu xa hơn nằm ở khoảng cách giữa tiềm năng tri thức và năng suất thực tế. Trong giai đoạn 2025 - 2026, quy mô GRDP của Hà Nội theo giá hiện hành liên tục vượt đỉnh, đạt khoảng 1,295 triệu tỷ đồng (tương đương trên 63 tỷ USD), song dư địa để nâng cao năng suất tiệm cận với các đô thị phát triển trong khu vực ASEAN vẫn còn rất lớn. Mặc dù tỷ lệ lao động qua đào tạo trên địa bàn Thành phố hướng tới mốc 75,8% năm 2026, song đại đa số doanh nghiệp trên địa bàn vẫn có quy mô vừa và nhỏ. Những số liệu này cho thấy lợi thế về "vốn người" và "vốn tri thức" của Thủ đô chưa được chuyển hóa triệt để thành năng lực tổ chức sản xuất, năng lực công nghệ và sức cạnh tranh quốc tế tương xứng. Nói cách khác, Hà Nội thiếu một cơ chế đủ mạnh để "kéo" tri thức từ giảng đường, phòng thí nghiệm đi vào dây chuyền sản xuất và thị trường, đúng như cách Thâm Quyến đã làm được nhờ cơ chế ủy quyền pháp lý đi kèm cơ chế chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong đổi mới sáng tạo.

Để thực hiện thành công bước chuyển lịch sử từ "gia công" sang "sáng tạo", từ "phát triển đơn lẻ" sang "liên kết vùng sinh thái", Hà Nội cần vận dụng bài học Quảng Đông một cách sáng tạo, dựa trên các trụ cột chiến lược.

Trước hết là biến Khu công nghệ cao Hòa Lạc và Luật Thủ đô thành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát "Sandbox" để có thể áp dụng trên cả nước. Hà Nội cần khai thác triệt để các cơ chế đặc thù từ Luật Thủ đô và các nghị quyết thi hành của HĐND Thành phố trong giai đoạn 2025 - 2026 về thử nghiệm có kiểm soát để biến Hòa Lạc thành một "đặc khu đổi mới sáng tạo". Tại đây, cần áp dụng quy chế thử nghiệm pháp lý vượt trội cho các công nghệ mới như AI, bán dẫn, dữ liệu số, tài chính xanh; thành lập các quỹ đầu tư mạo hiểm có sự tham gia của vốn nhà nước; đồng thời triển khai cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ và nhà khoa học dám nghĩ, dám làm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong hoạt động R&D khoa học công nghệ. Hòa Lạc không thể là một khu công nghiệp mở rộng, mà phải là trung tâm hội tụ các trung tâm R&D của các tập đoàn đa quốc gia và các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ. Song song với việc trao quyền, cần thiết lập cơ chế đánh giá thí điểm định kỳ, công khai tiêu chí nghiệm thu và điều kiện dừng thử nghiệm để bảo đảm tính trách nhiệm giải trình.

Tiếp theo, Hà Nội cần kiên quyết đóng cửa khi hết thời hạn hoạt động hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đối với các dự án công nghiệp thâm dụng tài nguyên, công nghệ lạc hậu. Trong định hướng quy hoạch phát triển 23 khu công nghiệp trên địa bàn đến năm 2030, việc phát triển mới phải gắn liền với tiêu chuẩn sinh thái (Eco-Industrial Park), đạt chuẩn trung hòa carbon và được tích hợp hạ tầng số, trung tâm dữ liệu dùng chung. Mỗi khu công nghiệp phải gắn liền với ít nhất một trung tâm đào tạo nhân lực hoặc cơ sở nghiên cứu ứng dụng để đảm bảo dòng chảy tri thức liên tục vào quá trình sản xuất. Cần biến định hướng này thành điều kiện ràng buộc: Chỉ cấp phép mới hoặc gia hạn hoạt động khi chủ đầu tư cam kết cộng sinh công nghiệp, sử dụng năng lượng tái tạo và hạ tầng dữ liệu dùng chung, đồng thời tận dụng các cơ chế ưu đãi theo Nghị định 35/2022/NĐ-CP và nguồn tín dụng xanh để tạo động lực thực chất.

Một nhiệm vụ quan trọng nữa là thiết lập mô hình "GBA thu nhỏ" cho Vùng đồng bằng sông Hồng. Hà Nội phải đóng vai trò là "bộ não" - trung tâm R&D, thiết kế, kiểm định, tài chính và logistics chất lượng cao của toàn vùng. Thành phố cần chủ động phối hợp với các tỉnh phụ cận để phân công chuỗi sản xuất: Hà Nội giữ khâu đầu (nghiên cứu, thiết kế) và khâu cuối (thương mại hóa, tài chính, logistics); các tỉnh như Bắc Ninh, Hải Phòng, Hưng Yên, Hải Dương giữ khâu trung gian (sản xuất thông minh, công nghiệp phụ trợ, cảng biển). Việc kết nối này phải được cụ thể hóa bằng hạ tầng giao thông liên vùng thông suốt và cơ chế chia sẻ nguồn thu ngân sách, xóa bỏ tư duy "địa phương cục bộ". Với quy mô GRDP chiếm trên 41% Vùng đồng bằng sông Hồng và 12,6% cả nước, Hà Nội có đủ dư địa để trở thành hạt nhân điều phối chuỗi giá trị vùng.

Cuối cùng là gieo mầm và nâng đỡ các tập đoàn công nghệ tư nhân nội địa. Hà Nội hiện chiếm hơn 21% số doanh nghiệp khoa học công nghệ và trên 26% số doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo toàn quốc. Vấn đề là các doanh nghiệp này phần lớn còn nhỏ, thiếu "đơn hàng neo" từ khu vực công. Hà Nội cần có chính sách "đặt hàng" các bài toán lớn của Thủ đô như xử lý ô nhiễm, giao thông thông minh, quản trị đô thị cho các doanh nghiệp công nghệ trong nước; tận dụng công cụ mua sắm công và chính sách đặt hàng khoa học để tạo thị trường thử nghiệm cho doanh nghiệp nội địa trước khi họ vươn ra khu vực và thế giới.

Nâng cấp mô hình kinh tế, biến tiềm năng tri thức thành lực lượng sản xuất chất lượng cao thông qua tư duy đổi mới sáng tạo và liên kết vùng chính là chìa khóa vàng để Thủ đô vươn mình, khẳng định vị thế trung tâm bứt phá của cả nước trong kỷ nguyên mới và tăng trưởng 2 con số một cách bền vững.