Về làng nghề mộc Ngọc Than nghe thớ gỗ "kể chuyện" văn hóa Việt
Khánh Huy - Đức Hùng
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, làng nghề mộc Ngọc Than (xã Kiều Phú, Hà Nội) vẫn bền bỉ vang vọng nhịp cưa, tiếng đục rộn rã.
Bằng đôi bàn tay tài hoa, tư duy sáng tạo cùng tâm huyết giữ nghề của bao thế hệ nghệ nhân, những thớ gỗ vô tri nơi đây đã trở thành hàng nghìn tác phẩm điêu khắc tinh xảo, lưu giữ trọn vẹn bản sắc văn hóa dân tộc và thăng hoa trong nhịp sống hiện đại.
Nằm cách trung tâm Thủ đô không xa, làng nghề mộc Ngọc Than từ lâu đã nổi tiếng khắp vùng bởi truyền thống làm nghề chạm khắc gỗ lâu đời. Ngay từ đường dẫn vào làng, không khí lao động hăng hái cùng hương thơm dịu nhẹ của gỗ mới xẻ đã bao trùm không gian, gợi lên sức sống mãnh liệt của một làng nghề truyền thống đang bứt phá từng ngày.Sức sống của làng nghề mộc truyền thống Ngọc Than nằm ở sự trao truyền liên tục giữa các thế hệ. Trai tráng trong làng lớn lên giữa mùi gỗ thơm và tiếng búa gõ, sớm coi việc cầm đục, cầm cưa như một lẽ tự nhiên.Để tạo ra một sản phẩm hoàn hảo, người thợ Ngọc Than phải bắt đầu từ việc hình dung trọn vẹn bố cục, cân nhắc tỷ lệ nhân vật và tính toán từng đường nét chạm lồng, chạm nổi trên bản vẽ phác thảo. Đây chính là bước đặt nền móng cho tâm hồn và cái thần của tác phẩm.Từ bản vẽ phác thảo, thợ mộc Ngọc Than tiến hành công đoạn đục phá. Những nhát đục dứt khoát, mạnh mẽ nhưng đòi hỏi sự chính xác cao để giải phóng hình khối từ thớ gỗ thô xù xì mà không làm tổn hại đến kết cấu chung của khối gỗ tự nhiên.Khác với chế tác công nghiệp, chạm khắc thủ công đòi hỏi sự kiên trì và cảm nhận tinh tế của đôi tay. Người thợ dành hàng giờ đồng hồ rèn giũa từng chi tiết nhỏ nhất, giúp hoa văn không chỉ đúng tỷ lệ mà còn uốn lượn mềm mại, sinh động và tràn đầy sức sống.Với mảng mộc dân dụng ban đầu, từ năm 2000 đến nay, Ngọc Than đã chuyển mình mạnh mẽ sang dòng sản phẩm điêu khắc mỹ nghệ cao cấp. Những bộ hoành phi, câu đối, cuốn thư dát vàng hay chạm rồng phượng của Ngọc Than hiện diện ở khắp các không gian thờ tự trên toàn quốc.Anh Bùi Trọng Quân (chủ xưởng gỗ Bùi Gia, xã Kiều Phú) chia sẻ, từ xa xưa, làng nghề mộc Ngọc Than chủ yếu chế tác đồ thờ và gia công cho một số làng nghề khác. Vì vậy, đầu ra của sản phẩm phụ thuộc hoàn toàn vào đơn đặt hàng từ phía đối tác. Điều này dẫn đến những hạn chế về mẫu mã cũng như việc tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng cuối cùng. Đây cũng là khó khăn chung của cả làng nghề.Từ khoảng những năm 2000, nghề mộc Ngọc Than đã chuyển mình từ gia công, sản phẩm thô sang sản xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ cao cấp tinh xảo hơn. Đặc biệt, người làng Ngọc Than đã lồng ghép câu chuyện văn hóa Việt Nam vào từng sản phẩm. Mỗi sản phẩm làm ra không chỉ có giá trị về mặt vật chất mà còn mang một linh hồn, một câu chuyện văn hóa riêng của dân tộc. Bên cạnh đó, những người thợ ở đây còn đẩy mạnh chuyển đổi số, đưa sản phẩm, câu chuyện của làng nghề lên không gian số."Khi mới bắt đầu đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử hay livestream giới thiệu sản phẩm, rào cản lớn nhất là sự ngần ngại từ các thế hệ đi trước và thợ trong xưởng. Xuất phát điểm của chúng tôi cũng giống như những người làm nghề truyền thống khác, nên để bắt đầu livestream, chúng tôi phải học từ những bước căn bản nhất: Học về sản phẩm, học về các nền tảng mạng xã hội. Ban đầu, xưởng gặp rào cản cả về kiến thức lẫn kỹ năng tiếp cận khách hàng trên không gian mạng. Tuy nhiên, qua một thời gian vừa làm, vừa điều chỉnh và tiếp thu cái mới, chúng tôi đã dần thích nghi để tiếp cận gần hơn với thị trường", anh Bùi Trọng Quân nói thêm.Phó Trưởng phòng Hạ tầng - Nông nghiệp và Môi trường xã Kiều Phú Phạm Hồng Quân cho biết, xã xác định việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị sản phẩm làng nghề, tăng sức cạnh tranh và mở rộng thị trường tiêu thụ. Theo đó, xã sẽ tăng cường quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số, mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, đồng thời ứng dụng mã QR để giúp người tiêu dùng dễ dàng tìm hiểu về nguồn gốc, quy trình sản xuất và những nét đặc trưng của từng sản phẩm.Giữa dòng chảy gấp gáp của thời đại công nghiệp, làng nghề mộc truyền thống Ngọc Than tại xã Kiều Phú vẫn giữ trọn nhịp đập di sản.Các tích truyện xưa, hoạt động trò chơi dân gian mang đậm nét văn hóa Việt như ô ăn quan, múa sư tử, rước đèn ông sao 6 cánh, cảm hứng tranh dân gian Hàng Trống, thả diều, pháo đất... được thể hiện một cách sinh động trên bức tranh chạm khắc gỗ nguyên khối.Xã Kiều Phú đang thực hiện nhiều hoạt động hỗ trợ các hộ kinh doanh tại các làng nghề truyền thống trên địa bàn, giúp sản phẩm làng nghề đến gần hơn với người tiêu dùng, nâng cao thu nhập, đồng thời bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa địa phương, tạo nền tảng để các làng nghề xã Kiều Phú phát triển bền vững trong thời kỳ chuyển đổi số.Cụ thể hóa nội dung của Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, xã Kiều Phú đặc biệt chú trọng giới thiệu, lan tỏa những câu chuyện về lịch sử hình thành làng nghề, những giá trị văn hóa truyền thống, bí quyết làm nghề và tâm huyết của các nghệ nhân. Bởi mỗi sản phẩm làng nghề không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn chứa đựng nét đẹp văn hóa, lịch sử và tinh hoa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ảnh: Bức tranh "Vinh quy bái tổ" được thực hiện bởi nghệ nhân người làng Ngọc Than giữ 2 kỷ lục Việt Nam, hiện được trưng bày tại không gian nhà Thái Học - Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
