Thúc đẩy liên kết viện, trường với doanh nghiệp, đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường

Ngày 23-10, tại trụ sở Văn phòng Chính phủ, Văn phòng Chính phủ phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chủ trì hội nghị; Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đồng chủ trì phiên trao đổi, giải đáp.

Hội nghị tập trung nhận diện những điểm nghẽn trong liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, đề xuất giải pháp đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh.

Gỡ điểm nghẽn từ nhu cầu thực tiễn

Phát biểu khai mạc hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, từ khi có Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, xác định đây là động lực tăng trưởng mới của đất nước. Tư duy quản lý cũng chuyển mạnh từ kiểm soát quy trình đầu vào sang quản lý kết quả, sản phẩm đầu ra; từ giao nhiệm vụ sang tổ chức thực hiện, đo lường hiệu quả và lấy doanh nghiệp làm trung tâm phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, theo Phó Thủ tướng, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn vẫn còn đáng kể, đặc biệt trong nghiên cứu và phát triển khoa học, công nghệ. Điểm nghẽn lớn là liên kết giữa Nhà nước, các cơ sở nghiên cứu với cộng đồng doanh nghiệp và thị trường chưa chặt chẽ, chưa thực chất. Nhiều nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ yêu cầu của nền kinh tế, nhu cầu của doanh nghiệp; kết quả nghiên cứu chưa được chuyển hóa thành sản phẩm thương mại.

Những con số được Phó Thủ tướng nêu tại hội nghị cho thấy rõ thực trạng này. Giai đoạn 2021-2025, chỉ khoảng 12% nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp quốc gia và 11% nhiệm vụ cấp địa phương có sự tham gia của doanh nghiệp. Năm 2025, tỷ lệ doanh nghiệp tham gia các quỹ tài trợ khoa học và công nghệ chỉ khoảng 6%.

Trong khi đó, chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) của doanh nghiệp dành cho các trường đại học chỉ chiếm 0,72% tổng chi phí R&D của doanh nghiệp; mức chi R&D của khu vực doanh nghiệp Việt Nam tương đương 0,3% GDP, thấp hơn nhiều so với Trung Quốc (2,1%) và Hàn Quốc (4,2%). Dù các viện, trường có khoảng 21.000 tiến sĩ, số nhà nghiên cứu có bằng tiến sĩ làm việc tại doanh nghiệp mới dừng ở 333 người.

Hoạt động kết nối cung - cầu công nghệ cũng chưa đạt kết quả tương xứng. Việt Nam có 20 sàn giao dịch công nghệ với khoảng 62.000 công nghệ chào bán, nhưng chỉ có 750 nhà đầu tư, doanh nghiệp tìm hiểu và 72 công nghệ giao dịch thành công.

Từ thực tế đó, Phó Thủ tướng đề nghị các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp thẳng thắn chỉ rõ những bất cập về thể chế, cơ chế tài chính, cách thức tham gia nghiên cứu và thương mại hóa sản phẩm. Trọng tâm là trả lời rõ vì sao doanh nghiệp chưa mặn mà với kết quả nghiên cứu của viện, trường; vì sao nhiều sản phẩm nghiên cứu chưa đến được doanh nghiệp và thị trường. Tinh thần xuyên suốt là nhìn thẳng vào sự thật, xác định đúng nguyên nhân để tháo gỡ dứt điểm, tạo ra sản phẩm và giá trị thực tế.

Báo cáo tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cũng chỉ ra khoảng cách đáng kể giữa nghiên cứu với doanh nghiệp. Theo số liệu Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026, chi R&D do doanh nghiệp thực hiện của Việt Nam chỉ tương đương 0,3% GDP, trong khi Singapore đạt 1,3%, Trung Quốc đạt 2,1% và Hàn Quốc đạt 4,2%.

Nhà nghiên cứu làm việc trong doanh nghiệp chiếm 27,5% tổng số nhà nghiên cứu, thấp hơn nhiều so với mức 81,9% của Hàn Quốc. Tỷ lệ công bố khoa học có hợp tác giữa khu vực nghiên cứu công và doanh nghiệp của Việt Nam chỉ đạt 1,8%, so với 8,2% của Trung Quốc.

Năm 2024, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo đạt 34,6%; chỉ 6,7% doanh nghiệp nhỏ có bộ phận R&D. Trong số 991 doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận doanh nghiệp khoa học và công nghệ, chỉ có 27 doanh nghiệp hình thành từ kết quả nghiên cứu của viện, trường, chiếm khoảng 2,7%.

Thứ trưởng Lê Xuân Định nêu 7 điểm nghẽn chủ yếu: Nghiên cứu chưa xuất phát từ nhu cầu ứng dụng; vốn đối ứng của doanh nghiệp chưa được theo dõi sát theo mức thực góp; viện, trường còn lo ngại khi định giá, khai thác và góp vốn bằng tài sản khoa học, công nghệ; thiếu đầu mối chuyển giao chuyên nghiệp và cơ chế chia sẻ phòng thí nghiệm; động lực chuyển giao và năng lực tiếp nhận công nghệ còn hạn chế; quy định về hợp đồng tương tự trong mua sắm công có thể gây khó khăn cho sản phẩm chế tạo lần đầu; ngân sách chưa gắn chặt với điều kiện và kết quả hợp tác, trong khi hiệu quả liên kết vẫn chủ yếu được đánh giá qua số nhiệm vụ và biên bản ghi nhớ.

Chuyển từ đề xuất đề tài sang đặt hàng sản phẩm

Trao đổi tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, Luật Công nghệ cao số 133/2025/QH15 và Nghị định số 260/2026/NĐ-CP đã thiết lập nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu, phát triển công nghệ cao và công nghệ chiến lược.

Theo đó, doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược do Nhà nước đặt hàng có thể được hỗ trợ 100% kinh phí. Chính sách còn hỗ trợ lãi suất theo hợp đồng; hỗ trợ chi phí thử nghiệm sản phẩm lần đầu ở mức 100% đối với công nghệ chiến lược và 70% đối với công nghệ cao. Các trung tâm R&D công nghệ cao, công nghệ chiến lược đáp ứng điều kiện công nhận được miễn tiền thuê đất. Doanh nghiệp khởi nghiệp đủ điều kiện được miễn chi phí trong 3 năm khi sử dụng cơ sở nghiên cứu, thử nghiệm do Nhà nước quản lý.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, chính sách hỗ trợ đã có nhiều chuyển biến mạnh, song việc phổ biến, truyền thông chính sách chưa thực sự hiệu quả, khiến doanh nghiệp, nhà khoa học và các cơ sở nghiên cứu chưa tiếp cận đầy đủ. Vì vậy, cùng với hoàn thiện thể chế, cần tăng cường hướng dẫn để các đối tượng thụ hưởng hiểu rõ điều kiện, quy trình và chủ động sử dụng chính sách.

Đáng chú ý, phương thức tổ chức nghiên cứu cần chuyển mạnh từ các đề xuất chủ yếu xuất phát từ ý tưởng riêng của nhà khoa học sang những nhiệm vụ bắt đầu từ đặt hàng của Nhà nước và doanh nghiệp, gắn với sản phẩm đầu ra cụ thể.

Theo Bộ trưởng, cơ quan quản lý nhà nước không thể chỉ nêu thực trạng doanh nghiệp thiếu nhu cầu hay viện, trường chưa đáp ứng được yêu cầu, mà phải chủ động xây dựng bài toán công nghệ, kết nối các bên và tạo cơ chế để lựa chọn đơn vị có năng lực giải quyết.

Bộ trưởng lấy ví dụ từ ngành thủy sản, lĩnh vực có giá trị xuất khẩu lớn của Việt Nam. Thay vì chỉ tập trung vào những công nghệ đang được quan tâm như trí tuệ nhân tạo hay chip bán dẫn, cần xác định cụ thể Việt Nam đã làm chủ được bao nhiêu công nghệ trong toàn bộ chuỗi giá trị thủy sản, từ con giống, thức ăn, vaccine phòng bệnh đến chế biến và khai thác phụ phẩm.

Trên cơ sở đó, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các bộ, ngành liên quan tập hợp doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học cùng giải quyết từng bài toán, lựa chọn đơn vị có năng lực thông qua cạnh tranh công bằng.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định, Bộ Khoa học và Công nghệ phải chủ động nhận trách nhiệm, hình thành các mô hình hợp tác cụ thể, xác định rõ nhiệm vụ và sản phẩm cần đạt được. Việc chuyển đổi phương thức nghiên cứu cần được thực hiện từng bước, từ những bài toán nhỏ, rõ ràng đến mở rộng quy mô, nhưng không thể tiếp tục viện dẫn khó khăn để trì hoãn triển khai.

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển tri thức thành kết quả có thể đo đếm được, phục vụ phát triển đất nước.

Theo Phó Thủ tướng, những cơ chế đột phá về hỗ trợ nghiên cứu, chấp nhận rủi ro và ưu tiên mua sắm công đối với sản phẩm công nghệ đã được ban hành; vấn đề quan trọng hiện nay là tổ chức thực hiện, khắc phục tâm lý e ngại và thiếu quyết liệt.

Phó Thủ tướng chỉ rõ, các mô hình phối hợp hiệu quả giữa viện, trường và doanh nghiệp đã xuất hiện, nhưng quy mô còn nhỏ, số lượng ít, chưa đồng đều giữa các địa phương. Doanh nghiệp chưa thực sự trở thành chủ thể trung tâm của đổi mới sáng tạo; hoạt động của các sàn giao dịch khoa học và công nghệ, các tổ chức trung gian còn chậm. Trong khi đó, nhiều kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa, việc định giá tài sản khoa học và công nghệ để hợp tác còn khiến các cơ sở nghiên cứu e ngại; một số phòng thí nghiệm dùng chung đã xuống cấp, chưa đáp ứng nhu cầu thử nghiệm của doanh nghiệp.

Để khắc phục tình trạng này, Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng bản đồ hệ thống cơ sở nghiên cứu khoa học và công nghệ quốc gia, đánh giá năng lực và thế mạnh của từng cơ sở, ngành, lĩnh vực, vùng miền, tạo cơ sở dữ liệu chung để doanh nghiệp tra cứu, tìm kiếm đối tác.

Bộ Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát, xác định mục tiêu nghiên cứu theo từng ngành, lĩnh vực với các giai đoạn 1 năm, 3 năm và 5 năm; tái cấu trúc các chương trình khoa học và công nghệ quốc gia, hạn chế trùng lặp, dàn trải và lãng phí nguồn lực.

Một yêu cầu quan trọng là chuyển từ giao từng đề tài riêng lẻ sang giao khoán gói kinh phí, nhiệm vụ trọn gói cho các đơn vị lớn, gắn với trách nhiệm về sản phẩm đầu ra. Giai đoạn 2026-2027, phấn đấu có ít nhất 30-50% đề tài nghiên cứu xuất phát từ đặt hàng của doanh nghiệp, có sự hợp tác và chia sẻ nguồn lực với doanh nghiệp.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu thiết lập kênh tiếp nhận, giải đáp trực tiếp vướng mắc của viện, trường và doanh nghiệp; rà soát các kết quả nghiên cứu có tiềm năng để hỗ trợ hoàn thiện công nghệ, kiểm định, thử nghiệm và kết nối thị trường; khẩn trương đầu tư, hoàn thiện các phòng thí nghiệm dùng chung trọng điểm quốc gia và mở cửa cho doanh nghiệp sử dụng.

Cùng với đó là phát triển Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia, tăng cường kết nối trong nước và quốc tế, ban hành bộ chỉ số đo lường hiệu quả hợp tác viện - trường - doanh nghiệp, sử dụng dữ liệu năm 2026 làm cơ sở công bố.

Thông điệp xuyên suốt được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp phải nhận thức đầy đủ trách nhiệm của mình, cùng quyết tâm tạo chuyển biến thực chất. Liên kết chỉ có ý nghĩa khi những tri thức và kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành sản phẩm, đi vào thị trường và đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế.