Tài khoản “ma”, dòng tiền thật: Bài toán chặn gian lận ngân hàng

Thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi

Thanh toán không dùng tiền mặt phát triển mạnh, đem lại tiện ích cho người dân và doanh nghiệp, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về bảo vệ tài khoản, dữ liệu và tài sản. Theo Ngân hàng Nhà nước, trong 8 tháng năm 2026, thanh toán qua Internet đạt hơn 4,4 tỷ giao dịch, tổng giá trị 81,1 triệu tỷ đồng; giao dịch qua điện thoại di động đạt 14 tỷ lượt, giá trị 58,4 triệu tỷ đồng. Khối lượng giao dịch lớn khiến việc nhận diện và xử lý rủi ro ngày càng cấp thiết.

Các đối tượng lừa đảo hiện không chỉ giả danh nhân viên ngân hàng, công an để yêu cầu chuyển tiền, mà còn sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tạo hình ảnh, giọng nói giả mạo; gửi đường link độc hại, dụ người dùng cài ứng dụng giả nhằm chiếm quyền kiểm soát thiết bị. Kịch bản thường bắt đầu bằng việc tạo lòng tin, sau đó gây sức ép bằng thông tin tài khoản có vấn đề hoặc cần xác minh danh tính, khiến nạn nhân tự cung cấp dữ liệu hoặc thực hiện thao tác theo hướng dẫn.

Một mắt xích đáng lo ngại khác là tình trạng mua bán, cho thuê tài khoản ngân hàng để phục vụ việc tiếp nhận, luân chuyển và che giấu dòng tiền. Theo thông tin Công an thành phố Quảng Ninh công bố tháng 9-2026, trong quá trình điều tra một vụ án, bị can Hoàng Công Quyết bị xác định đã mua 27 tài khoản thanh toán tại nhiều ngân hàng với giá từ 1 triệu đến 1,5 triệu đồng mỗi tài khoản mỗi tháng, rồi bán lại qua Telegram. Theo kết quả điều tra ban đầu, người này còn lưu giữ ảnh chân dung chủ tài khoản và sử dụng phần mềm can thiệp vào quá trình xác thực sinh trắc học.

Vụ việc cho thấy xác thực danh tính là cần thiết nhưng chưa đủ nếu tài khoản bị giao cho người khác sử dụng hoặc dữ liệu xác thực bị lợi dụng. Khi tiền được chuyển qua nhiều tài khoản, việc xác định người hưởng lợi thực sự và truy vết dòng tiền sẽ phức tạp hơn.

Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an cho biết, các cuộc tấn công nhằm vào lĩnh vực tài chính, ngân hàng ngày càng chuyên nghiệp. Một số vụ việc có yếu tố xuyên biên giới, với đối tượng cầm đầu ở nước ngoài thuê người có trình độ công nghệ cao thực hiện hành vi tấn công. Hoạt động luân chuyển, che giấu tiền cũng được tổ chức qua nhiều khâu, với sự tham gia của nhiều đối tượng.

Theo Thượng tá Triệu Mạnh Tùng, giám sát rủi ro cần được tích hợp vào toàn bộ quy trình nghiệp vụ ngân hàng, không chỉ là nhiệm vụ của bộ phận công nghệ thông tin hay an ninh mạng. Các dấu hiệu bất thường về số lượng, giá trị, thời điểm giao dịch và những thay đổi khác thường trong hoạt động hệ thống cần được theo dõi để phát hiện nguy cơ từ sớm.

Hiệu quả cảnh báo bước đầu đã được thể hiện qua hệ thống giám sát và phòng ngừa rủi ro trong thanh toán (SIMO) của Ngân hàng Nhà nước. Theo số liệu, đến ngày 28-9, hệ thống đã cảnh báo hơn 5,6 triệu lượt khách hàng; hơn 1,9 triệu lượt chủ động tạm dừng hoặc hủy giao dịch sau cảnh báo, góp phần ngăn chặn tổng giá trị giao dịch nghi gian lận hơn 6.300 tỷ đồng.

Rút ngắn thời gian chặn dòng tiền

Một trong những thách thức lớn là tốc độ chuyển tiền nhanh hơn quá trình phối hợp xử lý. Thượng tá Triệu Mạnh Tùng cho biết, có trường hợp sau khi xảy ra sự cố, các đơn vị cần tới hai ngày để hoàn thiện thủ tục phối hợp, trong khi dòng tiền có thể đã được chuyển qua nhiều tài khoản. Nếu tiền tiếp tục được đổi thành hàng hóa hoặc dịch vụ, việc xác minh và thu hồi càng khó khăn.

Vì vậy, theo Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, cần rút ngắn thời gian trao đổi thông tin, xác minh và triển khai biện pháp ngăn chặn phù hợp. Các ngân hàng cần xác định rõ đầu mối tiếp nhận thông tin, quy trình phối hợp và trách nhiệm xử lý trong từng tình huống, tránh để thủ tục kéo dài khiến cơ hội giữ lại dòng tiền bị bỏ lỡ. Việc phối hợp giữa ngân hàng và cơ quan công an trong truy vết, ngăn chặn tiền nghi liên quan đến gian lận cũng cần được tổ chức thường xuyên, đi kèm các cuộc diễn tập sát thực tế để phát hiện điểm nghẽn và hoàn thiện phương án ứng phó.

Ở góc độ công nghệ, ông Lê Quang Hà, Phó Giám đốc Viettel Cybersecurity cho rằng, các tổ chức tài chính cần chuyển từ phòng thủ thụ động sang chủ động phát hiện và nâng cao khả năng chống chịu số. Giám sát liên tục, phân tích hành vi, nhận diện giao dịch bất thường và xây dựng phương án ứng phó khi xảy ra sự cố là những yếu tố quan trọng để giảm thiểu thiệt hại.

AI có thể hỗ trợ phân tích lượng dữ liệu lớn, phát hiện những mẫu giao dịch khác thường và đưa ra cảnh báo gần như theo thời gian thực. Tuy nhiên, công nghệ cần đi cùng dữ liệu tin cậy, quy trình quản trị chặt chẽ và cơ chế giám sát phù hợp. Ngân hàng cũng cần thường xuyên cập nhật biện pháp bảo vệ trước nguy cơ công nghệ bị lợi dụng để giả mạo danh tính hoặc vượt qua các lớp xác thực.

Cùng với đó, việc làm sạch dữ liệu khách hàng, kiểm soát quá trình mở và sử dụng tài khoản, tăng cường xác thực sinh trắc học và chia sẻ thông tin về tài khoản rủi ro cần được triển khai đồng bộ. Mục tiêu không chỉ là xác định đúng người mở tài khoản mà còn bảo đảm tài khoản được sử dụng đúng chủ thể, hạn chế nguy cơ trở thành công cụ trung chuyển tiền phạm pháp.

Về phía người dân, không bán, cho thuê hoặc cho mượn tài khoản; không cung cấp mật khẩu, mã OTP, dữ liệu sinh trắc học; không cài ứng dụng hay truy cập đường link chưa được xác minh. Khi nhận yêu cầu chuyển tiền hoặc xác minh tài khoản bất thường, khách hàng cần liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức để kiểm tra.