Hợp tác Hà Nội - viện, trường, góp phần “nâng chất” quản trị công: Bài cuối: Xây dựng lộ trình rõ ràng

Ứng dụng mô hình đồng kiến tạo tri thức

Dẫn chứng từ một số ví dụ quốc tế, PGS.TS Phạm Minh Anh, Hiệu trưởng Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong chia sẻ mô hình tại Thủ đô Seoul (Hàn Quốc) về việc viện chính sách của thành phố gắn với chu trình ra quyết định. Thành phố có Viện Seoul (The Seoul Institute), chuyên nghiên cứu các vấn đề đô thị. Cuộc cải cách xe buýt năm 2004 là ví dụ về một chính sách lớn được chuẩn bị bài bản: Tổ chức lại mạng lưới tuyến, mở làn xe buýt riêng giữa đường; dùng thẻ thông minh và giảm giá khi chuyển tuyến; quản lý và cung cấp thông tin xe buýt theo thời gian thực. Đặc biệt, thành phố lập một ủy ban công dân về cải cách xe buýt để đối thoại giữa chính quyền, doanh nghiệp, chuyên gia và người dân. Sau đó, Seoul còn hệ thống hóa các chính sách thành công thành bộ tài liệu “Seoul Solution” để chia sẻ. Điểm có thể học hỏi từ đây là quy mô, tính chất thủ đô, cấu trúc chính quyền và các bài toán giao thông, nhà ở, môi trường của Seoul rất gần với Hà Nội.

Ngoài ra, mô hình của Trung Quốc với trường đảng, học viện hành chính là một bộ phận của hệ thống tham mưu chính sách cũng có nhiều điểm để Hà Nội tham khảo. PGS.TS Phạm Minh Anh cho rằng, nên nâng tầm những thiết chế sẵn có, như: Phát triển Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội thành cơ quan nghiên cứu chiến lược đúng nghĩa của thành phố, cung cấp luận cứ cho các cơ chế, chính sách dài hạn chứ không chỉ vấn đề trước mắt; Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong phát huy vai trò vừa đào tạo, vừa nghiên cứu, tham mưu, là nơi đúc kết thực tiễn quản trị của Thủ đô và của 126 xã, phường thành chuyên đề, tình huống để bồi dưỡng cán bộ. Hai đơn vị này liên kết với các viện, trường lớn trên địa bàn theo chu trình khép kín: Phát hiện và đặt bài toán; nghiên cứu, đề xuất giải pháp; thí điểm có kiểm soát; đào tạo người thực thi; đánh giá độc lập và điều chỉnh.

TS Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công đề xuất mô hình “đồng kiến tạo tri thức”, trong đó cơ quan quản lý nhà nước thuộc thành phố không chỉ chia sẻ dữ liệu mà còn tham gia trực tiếp quá trình nghiên cứu thông qua việc cử cán bộ “góp mặt” ở các đề tài lớn. Nghĩa là cán bộ, công chức không còn là đối tượng thụ động tiếp nhận kiến thức một chiều, hoặc người chỉ sử dụng kết quả nghiên cứu, mà trở thành chủ thể kiến tạo tri thức cùng với viện, trường thông qua việc nêu lên những tình huống, vướng mắc từ thực tiễn công tác để cùng mổ xẻ, phân tích, tìm lời giải phù hợp.

Đồng quan điểm, PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, muốn rút ngắn con đường từ “phòng thí nghiệm” đến quản trị công, nhà trường và cơ quan quản lý nhà nước cần chuyển từ quan hệ “đặt hàng - bàn giao” sang “đồng kiến tạo”. “Các sở, ngành cần tham gia cùng nhà khoa học ngay từ khâu xác định bài toán, xây dựng yêu cầu nghiệp vụ và cung cấp dữ liệu, đồng thời bố trí đơn vị tiếp nhận để thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện giải pháp trong môi trường thực tế. Thành phố cũng cần có cơ chế đặt hàng linh hoạt, chia sẻ dữ liệu an toàn và không gian thử nghiệm có kiểm soát; chấp nhận mức độ rủi ro hợp lý gắn với trách nhiệm giải trình minh bạch”, PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng nêu.

Theo PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, hiệu quả của đề tài cần được đánh giá bằng những thay đổi cụ thể đối với chất lượng quản trị công và đời sống người dân, chứ không chỉ bằng số lượng bài báo hay sản phẩm nghiệm thu. Khi chính quyền đặt đúng bài toán, nhà khoa học cam kết về chất lượng, doanh nghiệp tham gia hoàn thiện công nghệ và người dân trực tiếp đánh giá kết quả, nghiên cứu mới có thể nhanh chóng trở thành giải pháp thiết thực.

Để giải quyết các rào cản thực tế, đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn công tác lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, các chuyên gia kiến nghị xây dựng bộ dữ liệu mở có kiểm soát phục vụ nghiên cứu chính sách, với cơ chế chia sẻ cho các nhà nghiên cứu, viện, trường theo chuẩn bảo mật. Bổ sung góc nhìn pháp lý, TS Lê Thương Huyền, Viện Nhà nước và Pháp luật (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, khung quy định về quản lý, chia sẻ dữ liệu số của cơ quan nhà nước đã có nhưng khái niệm “dữ liệu mở” dành riêng cho nghiên cứu chính sách, tức dữ liệu Nhà nước cung cấp cho tổ chức nghiên cứu độc lập phân tích, vẫn chưa được định nghĩa rõ ràng. Điều này đặt ra rủi ro cho cơ quan chia sẻ. “Không cần chờ dữ liệu nội bộ chuẩn hóa hoàn toàn rồi mới mở dữ liệu, vì chuẩn hóa dữ liệu là quá trình không có điểm kết thúc. Hai việc này hoàn toàn có thể triển khai song song, thông qua một quy định thí điểm riêng do thành phố ban hành”, TS Lê Thương Huyền nêu quan điểm.

Thí điểm có thước đo

Để các nhà khoa học “mặn mà” tham gia nghiên cứu, giải quyết các bài toán quản trị công tại Hà Nội, theo PGS.TS Trần Mạnh Huy, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, từ việc công khai những bài toán thực tế mà thành phố cần giải quyết, các nhà khoa học, viện, trường và doanh nghiệp có thể chủ động đề xuất cách làm. Ai có năng lực, có giải pháp tốt thì thành phố tạo điều kiện tham gia. Thành phố nên mạnh dạn tạo điều kiện cho các nhóm nghiên cứu trẻ và doanh nghiệp công nghệ tham gia giải quyết những bài toán của Thủ đô.

Theo PGS.TS Phạm Minh Anh, để thu hút nhân tài, Luật Thủ đô năm 2026 đã cho phép HĐND thành phố Hà Nội quyết định mức lương, thưởng, hỗ trợ nhà ở… theo giá trị thị trường; cho phép ký hợp đồng với chuyên gia đầu ngành trong nước và nước ngoài làm “tổng công trình sư”, được tự chọn ê-kíp. Thành phố cần sớm có văn bản hướng dẫn để cơ chế này đi vào cuộc sống và nên mở rộng cho cả lĩnh vực khoa học xã hội, quản trị công chứ không chỉ khoa học kỹ thuật.

Để kiểm chứng hiệu quả của các dự án, công trình nghiên cứu, các chuyên gia kiến nghị thí điểm mô hình nghiên cứu ngay tại cấp xã, phường - nơi trực tiếp vận hành và cảm nhận rõ nhất hiệu quả của giải pháp quản trị mới, theo các chủ đề như: Cải cách hành chính, quản trị dịch vụ công, chuyển đổi số cộng đồng, quản trị trật tự đô thị... Điểm quan trọng nhất, theo các chuyên gia, phải có chỉ số đo lường hiệu quả trước và sau khi thí điểm, đánh giá độc lập, ghi nhận phản hồi của công chức, người dân và báo cáo tổng kết làm cơ sở nhân rộng.

Dù có đủ cơ chế đặt hàng, mô hình kết nối, dữ liệu và không gian thí điểm, tất cả vẫn phải đi qua một mắt xích cuối cùng chính là đội ngũ cán bộ, công chức - những người trực tiếp vận hành bộ máy quản trị công. Tuy nhiên, tâm lý sợ sai, không dám làm có thể triệt tiêu nỗ lực đổi mới từ cơ sở.

Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia gợi mở một mô hình vận hành khép kín, gồm 5 bước nối tiếp: Thành phố đặt hàng; viện, trường nghiên cứu; xã, phường thí điểm; sở, ngành đánh giá; thành phố chỉ đạo nhân rộng. Nhìn vào toàn bộ chuỗi 5 bước, TS Lê Thương Huyền đề xuất, thành phố ban hành một nghị quyết tổng thể về cơ chế nghiên cứu - thí điểm - nhân rộng chính sách, quy định rõ trách nhiệm pháp lý của từng chủ thể ở mỗi khâu, thời hạn thực hiện có tính ràng buộc, cơ chế miễn trách nhiệm có điều kiện cho cán bộ thực thi và quy trình chuyển kết quả thí điểm thành chính sách chính thức.

Nhiều năm nghiên cứu về quản trị, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế châu Á - Thái Bình Dương Nguyễn Tất Thịnh đánh giá, hiệu quả thực chất của đội ngũ cán bộ phụ thuộc vào 4 yếu tố: Tính minh bạch và trách nhiệm giải trình; hệ thống pháp luật nghiêm minh; tiêu chí chọn lọc đúng người có năng lực và cơ chế giám sát không có vùng cấm.

Suy cho cùng, khi thành phố đẩy mạnh hợp tác với các viện, trường, cơ sở khoa học, doanh nghiệp nghiên cứu để giải quyết các bài toán đặt ra từ thực tiễn, đặc biệt là “5 điểm nghẽn” đang được tập trung xử lý, khắc phục thì đối tượng thụ hưởng thành quả chính là người dân, doanh nghiệp. Khơi thông, mở rộng dòng chảy để tri thức, thành tựu khoa học được ứng dụng rộng rãi trong quản trị công chính là quá trình tạo ra một cơ chế để tri thức gặp đúng vấn đề, mang lại giải pháp được kiểm chứng hiệu quả.

Với không gian thể chế vượt trội gồm Luật Thủ đô năm 2026, các nghị quyết của Trung ương, Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm… cùng những lợi thế đặc biệt, Hà Nội có nhiều động lực để hợp tác với các viện, trường một cách thực chất, góp phần rút ngắn quá trình chuyển đổi từ quản lý hành chính sang quản trị công, xây dựng chính quyền kiến tạo, phục vụ, từ đó đáp ứng yêu cầu phát triển Thủ đô nói riêng, đất nước nói chung, trong kỷ nguyên mới.