Sửa luật để dân chủ ở cơ sở đi vào thực chất

Phát biểu khai mạc hội thảo, Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam Nguyễn Quyết Chiến nhấn mạnh, thực tiễn triển khai Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 đặt ra những yêu cầu mới trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy, vận hành chính quyền địa phương hai cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số. Vì vậy, việc sửa đổi luật cần bảo đảm tính đồng bộ, khả thi, gắn quyền làm chủ của nhân dân với trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và người đứng đầu.

Ông Nguyễn Quyết Chiến cho biết, Dự thảo luật đã được cơ cấu lại theo hướng tinh gọn, giảm số điều từ 91 xuống 65 điều, đồng thời bổ sung các quy định về thực hiện dân chủ trên nền tảng số, tăng cường kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Đáng chú ý, Dự thảo bổ sung trách nhiệm của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đây là cơ sở để phát huy vai trò của các hội trong tuyên truyền, phổ biến pháp luật, tập hợp ý kiến của đội ngũ trí thức và tham gia tư vấn, phản biện xã hội.

Góp ý cụ thể vào Dự thảo, TS Lê Công Lương, nguyên Phó Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cơ bản đồng tình với định hướng sửa đổi, song đề nghị làm rõ hơn trách nhiệm giải trình, cơ chế tiếp nhận và xử lý ý kiến của nhân dân, điều kiện tham gia dân chủ trên môi trường số cũng như năng lực hoạt động của các thiết chế giám sát ở cơ sở.

Theo TS Lê Công Lương, Dự thảo cần quy định cụ thể thời hạn phản hồi đối với các ý kiến, kiến nghị hợp lệ; yêu cầu cơ quan có thẩm quyền thông báo kết quả xử lý, nêu rõ lý do và thời gian dự kiến hoàn thành nếu chưa thể giải quyết đúng hạn. Quy trình tiếp nhận, theo dõi và công khai kết quả xử lý kiến nghị cũng cần được quy định thống nhất, tránh tình trạng lấy ý kiến mang tính hình thức.

Đối với việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số, ông Lương cho rằng, đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số, nhưng cần tính đến sự khác biệt về khả năng tiếp cận công nghệ, kỹ năng số và hạ tầng giữa các nhóm dân cư. Nền tảng số nên là phương thức bổ trợ, không thay thế hoàn toàn hình thức trực tiếp, bằng văn bản hoặc thông qua đại diện cộng đồng; đồng thời phải bảo đảm xác thực người tham gia, bảo mật thông tin cá nhân và tính minh bạch của kết quả.

Một nội dung khác được ông Lương nhấn mạnh là nâng cao chất lượng tham vấn và giám sát của nhân dân. Đối với những vấn đề liên quan đến quy hoạch, đất đai, môi trường, sức khỏe cộng đồng, di dân và tái định cư, cơ quan lấy ý kiến cần cung cấp thông tin đầy đủ, dễ hiểu, nêu rõ các phương án và rủi ro để người dân có thời gian nghiên cứu. Kết quả tiếp thu, giải trình, kể cả lý do không tiếp thu ý kiến, cần được công khai để người dân theo dõi, giám sát.

TS Lê Công Lương cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm cung cấp hồ sơ, tài liệu của cơ quan có thẩm quyền; bảo đảm kinh phí, kiến thức pháp luật và kỹ năng giám sát cho Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Cùng với đó, cần có cơ chế bảo vệ người tham gia giám sát trước hành vi gây sức ép, trả thù hoặc trù dập, đồng thời bảo đảm sự thống nhất của Dự thảo với pháp luật về tiếp cận thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, lao động và tổ chức chính quyền địa phương.

Ở góc độ thực tiễn, ông Trần Văn Miều, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng, Dự thảo cần tiếp tục làm rõ khái niệm “cơ sở” để bảo đảm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và đặc điểm của các cơ quan, đơn vị, cộng đồng dân cư. Ông cũng lưu ý tình trạng văn bản được ban hành nhưng việc tổ chức thực hiện ở cấp dưới chưa đáp ứng yêu cầu; trong khi đó, việc họp dân, tiếp xúc cử tri và lấy ý kiến tại một số nơi còn mang tính hình thức, chưa phát huy đầy đủ quyền làm chủ của người dân.

Từ những bất cập này, ông Trần Văn Miều đề nghị quan tâm hơn đến việc thực hiện Chỉ thị số 09-CT/TW ngày 20-7-2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới. Theo ông, Dự thảo cần chú trọng vai trò của truyền thông, giáo dục và báo chí; đồng thời làm rõ hơn cơ chế để người dân không chỉ được biết thông tin mà còn hiểu, tham gia bàn bạc, quyết định và giám sát những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình.

Kết luận các ý kiến góp ý, ông Nguyễn Quyết Chiến cho biết, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam sẽ tổng hợp, chắt lọc những kiến nghị xác đáng để gửi cơ quan có thẩm quyền, phục vụ quá trình Quốc hội xem xét, thảo luận dự án luật tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.