Làm gì để thoát khỏi tâm lý “học để thi”?

Theo các chuyên gia giáo dục, cách học này không chỉ hạn chế sự phát triển toàn diện của học sinh mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới cách dạy và đánh giá trong nhà trường.

Thói quen học để phục vụ kỳ thi

Là học sinh lớp 9 tại phường Hoàng Liệt (Hà Nội), Nguyễn Thị Minh Anh cho biết, điều em mong muốn nhất lúc này là sớm biết kỳ thi vào lớp 10 gồm 3 môn hay 2 môn. “Hiện em đang học thêm 3 môn toán, ngữ văn, tiếng Anh, mỗi môn 2 ca, học kín tuần. Nếu thi lớp 10 chỉ gồm 2 môn, em sẽ nghỉ học thêm tiếng Anh để tập trung học thật kỹ toán, văn, phục vụ kỳ thi lớp 10 trước mắt”, Minh Anh chia sẻ.

Với Trịnh Hải Vinh, học sinh lớp 11 tại phường Ô Chợ Dừa (Hà Nội), mỗi giai đoạn học tập lại gắn với một mục tiêu thi cử khác nhau. “Chúng em học vì nghĩ đến các kỳ thi. Hiện em đang học IELTS để thi chứng chỉ. Sau khi thi xong, em sẽ tập trung học toán, văn, tiếng Anh và vật lý để thi tốt nghiệp THPT. Tiếng Anh thi chứng chỉ và thi tốt nghiệp khác nhau nên em sẽ tập trung kỹ hơn. Nhìn chung, mỗi giai đoạn học tập em có một chiến lược khác nhau, mục đích là để thi đạt điểm cao, từ đó thực hiện được ước mơ cần hướng đến”, Vinh cho biết.

Phạm Ngọc Linh, trú tại phường Hà Đông (Hà Nội), cũng cho rằng các kỳ thi là mục tiêu ngắn hạn cần vượt qua trước khi hướng đến mục tiêu dài hạn. Nếu kỳ thi vào lớp 10 không có môn tiếng Anh, em sẽ tạm gác việc học môn này để tập trung cho những môn thi chính, sau đó tiếp tục học khi vào lớp 10.

Trước sức ép thi cử, học sinh có xu hướng ưu tiên những môn trực tiếp quyết định kết quả trước mắt, thay vì duy trì việc học toàn diện. Tâm lý này không chỉ xuất phát từ người học mà còn chịu tác động từ cách dạy và cách đánh giá thành tích trong nhà trường.

Cô Nguyễn Thu Phương, giáo viên tại Hà Nội cho biết, việc hướng học sinh đến mục tiêu đạt kết quả tốt trong các kỳ thi đã trở thành thói quen. Học sinh đạt điểm cao, phụ huynh yên tâm, giáo viên và nhà trường cũng được ghi nhận về thành tích giáo dục.

Theo ông Trần Mạnh Tùng, giáo viên toán tại Hà Nội, mô hình “học để thi” đã tồn tại từ lâu, khiến tâm lý “thi gì học nấy” ăn sâu vào suy nghĩ của nhiều người. Các kỳ thi có tính cạnh tranh cao, tạo áp lực cho học sinh và phụ huynh. Thi cử mang lại sự công bằng nhất định khi thí sinh cùng làm một đề, được chấm theo cùng một thang điểm. Tuy nhiên, nếu coi kỳ thi là đích đến cuối cùng thay vì một cột mốc đánh giá, việc học sẽ bị thu hẹp thành cuộc đua ngắn hạn.

Hệ quả là học sinh dễ học lệch, học thuộc, luyện đề theo dạng quen thuộc; giáo viên có thể bị cuốn vào việc dạy theo mẫu, còn phụ huynh đặt nặng điểm số và thành tích. Trong khi đó, xã hội hiện đại ngày càng đòi hỏi người học có khả năng tư duy phản biện, sáng tạo, giải quyết vấn đề và tự học, chứ không chỉ làm tốt những dạng bài đã được luyện tập.

Thay đổi cách đánh giá và quan niệm về việc học

Theo ông Trần Mạnh Tùng, muốn khắc phục tâm lý “học để thi”, trước hết cần đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phản ánh đúng năng lực người học, hạn chế tình trạng học tủ, học lệch. Khi việc đánh giá đòi hỏi học sinh hiểu bản chất, biết phân tích và vận dụng kiến thức, các em sẽ có động lực học sâu thay vì chỉ ghi nhớ đáp án.

Tuy nhiên, đổi mới đề thi là chưa đủ. Nhà trường cần tạo môi trường học tập có nhiều trải nghiệm, tăng cơ hội thực hành, thảo luận và giải quyết vấn đề thực tế. Giáo viên cần chuyển từ dạy theo mẫu sang hướng dẫn phương pháp học, giúp học sinh chủ động tìm tòi, hiểu kiến thức và biết vận dụng trong những tình huống khác nhau.

Đồng thời, cần thay đổi cách nhìn nhận thành tích giáo dục. Nếu điểm số, tỷ lệ đỗ đạt và số lượng học sinh giỏi vẫn là những thước đo nổi bật nhất, việc dạy học khó tránh khỏi xu hướng tập trung vào luyện thi. Chất lượng giáo dục cần được nhìn nhận cả qua sự tiến bộ của học sinh, năng lực vận dụng kiến thức và quá trình hình thành phẩm chất, kỹ năng.

Định hướng này cũng phù hợp với mục tiêu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, trong đó nhấn mạnh phát triển phẩm chất và năng lực người học, giúp học sinh biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn. UNESCO cũng xác định bốn trụ cột của giáo dục: “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để tự khẳng định mình”. Theo đó, kết quả học tập không chỉ được thể hiện qua điểm số trong các kỳ thi mà còn ở khả năng vận dụng tri thức, hợp tác, thích ứng và phát triển bản thân.

Để những mục tiêu này đi vào thực tế, bên cạnh đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá, phụ huynh cũng cần thay đổi cách đồng hành cùng con. Theo ông Trần Mạnh Tùng, thay vì chỉ hỏi “Năm nay thi môn gì?”, cha mẹ nên quan tâm hơn đến việc con đã tích lũy được những kiến thức, năng lực và phẩm chất nào cho tương lai.

"Sự đồng hành lâu dài của gia đình sẽ giúp học sinh nhìn nhận việc học như quá trình phát triển bản thân, thay vì chỉ là cuộc chạy đua điểm số”, ông Trần Mạnh Tùng nhấn mạnh.