FAO: Đổi mới nông nghiệp phải gắn với hiệu quả kinh tế

Theo TS. Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam, hiệu quả của một phương pháp canh tác mới nằm ở kết quả đạt được trong thời gian thí điểm và khả năng giúp nông dân cải thiện sinh kế và duy trì áp dụng lâu dài.

“Chúng ta cần xem liệu nông dân có tiếp tục sử dụng phương pháp đó sau khi dự án kết thúc hay không. Họ cần thấy một phương thức canh tác mới sẽ giúp mình kiếm sống như thế nào”, TS. Vinod Ahuja chia sẻ với Báo Hànộimới nhân Ngày Lương thực Thế giới (16-10-2026), với chủ đề “Sáng tạo cho ngày mai đủ đầy”.

Lấy hiệu quả kinh tế làm động lực đổi mới

Với nông hộ nhỏ, áp dụng kỹ thuật mới đồng nghĩa với việc chấp nhận rủi ro tài chính nếu mùa màng thất bát. Vì vậy, cần tạo điều kiện để nông dân thử nghiệm trên một phần diện tích, quan sát kết quả từ những hộ đã áp dụng và nhận hướng dẫn chuyên môn, giúp họ có cơ sở đánh giá hiệu quả trước khi quyết định mở rộng sản xuất.

“Đối với nông dân, thử nghiệm một điều mới có thể là quyết định lớn. Họ phải bỏ tiền ra trước khi biết liệu cách làm đó có hiệu quả hay không. Nếu mùa màng thất bát, gia đình họ vẫn phải chi tiêu”, TS. Vinod Ahuja lưu ý.

Để duy trì phương pháp canh tác mới, nông dân còn cần giảm chi phí đầu tư và có phương án ứng phó với rủi ro. Hợp tác xã có thể hỗ trợ các hộ dùng chung máy móc, mua vật tư với giá tốt hơn và phối hợp tiêu thụ nông sản. Thêm nữa, các khoản vay phù hợp cùng bảo hiểm cây trồng đáng tin cậy giúp giảm thêm áp lực tài chính.

Tuy nhiên, hỗ trợ chỉ phát huy tác dụng khi giải quyết đúng khó khăn của người sản xuất, đó là tìm được đầu ra ổn định. Với nhiều mặt hàng nông nghiệp xuất khẩu của Việt Nam, khách hàng ngày càng quan tâm đến an toàn thực phẩm, nguồn gốc và quy trình sản xuất. Do đó, nông dân và doanh nghiệp cần lưu giữ hồ sơ sản xuất đáng tin cậy, đồng thời áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc với chi phí và thủ tục phù hợp để cả những hộ quy mô nhỏ cũng có thể tham gia.

Khả năng đáp ứng thị trường sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn khi phương pháp canh tác mới giúp người dân tiết kiệm chi phí và cải thiện thu nhập. Chương trình phát triển một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long là một ví dụ, khi việc sử dụng nước và phân bón hợp lý có thể giảm lượng vật tư đầu vào, đồng thời hạn chế phát thải.

Thu nhập của người trồng lúa và các nông hộ còn chịu ảnh hưởng bởi những tổn thất sau thu hoạch, khi khâu bảo quản yếu kém hoặc vận chuyển chậm làm giảm chất lượng, khiến nông sản mất giá. Vì vậy, đầu tư vào kho bảo quản, vận tải lạnh và chế biến có thể giúp giữ chất lượng sản phẩm, kéo dài thời gian tiêu thụ và gia tăng giá trị trước khi hàng hóa đến tay người mua.

Để các sáng kiến tạo ra thay đổi lâu dài

Khi thấy rõ lợi ích kinh tế, nông dân sẽ có động lực áp dụng công nghệ mới, nhưng cần được tiếp cận với chi phí phù hợp và có hỗ trợ kỹ thuật đi kèm. Cảnh báo thời tiết giúp xác định thời điểm tưới, phân tích đất giúp điều chỉnh lượng phân bón, giảm lãng phí đầu vào. Với thiết bị đắt tiền, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp địa phương có thể cung cấp dịch vụ theo từng lần sử dụng, giảm gánh nặng đầu tư cho nông hộ. Để tận dụng hiệu quả các công cụ này, nông dân cũng cần được hướng dẫn bằng phương pháp dễ hiểu và biết tìm ai khi cần trợ giúp.

Cách hỗ trợ cũng cần phù hợp với từng nhóm nông dân. Ví dụ, với phụ nữ làm nông nghiệp, chương trình tập huấn cần tính đến quỹ thời gian dành cho công việc gia đình, đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận điện thoại và nguồn vốn. Trong khi đó, việc đào tạo thanh niên nên gắn với cơ hội tạo thu nhập, như cung cấp dịch vụ nông nghiệp hoặc bán nông sản trực tuyến, giúp họ phát triển hoạt động kinh doanh ngay tại địa phương.

Để các giải pháp tiếp tục phát huy hiệu quả sau thí điểm, cần có cơ chế phối hợp và nguồn vốn phù hợp. Chính quyền địa phương, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể cùng tổ chức cung cấp thiết bị, dịch vụ và hỗ trợ kỹ thuật. Các khoản tài trợ giúp khởi động sáng kiến, trong khi ngân hàng, doanh nghiệp và nguồn tài chính khí hậu có thể cung cấp vốn cho giai đoạn tiếp theo.

Song song với việc bố trí nguồn lực, cần theo dõi lý do nông dân ngừng áp dụng phương pháp mới. Chi phí vận hành cao, thiết bị hỏng nhưng thiếu dịch vụ sửa chữa, không có tư vấn kỹ thuật hoặc đầu ra bấp bênh đều có thể khiến mô hình thất bại. Xác định và tháo gỡ những trở ngại này giúp việc mở rộng quy mô dựa trên nhu cầu thực tế, thay vì tiếp tục đầu tư vào những mô hình chưa đủ điều kiện để duy trì.

Ở cấp độ khu vực, TS. Vinod Ahuja nhận định hợp tác giữa các nước trong lưu vực Mekong giúp nông dân ứng phó với biến động khí hậu và nguồn nước. Dữ liệu về lượng mưa, mực nước sông hỗ trợ cảnh báo hạn hán, lũ lụt; kinh nghiệm về giống lúa chịu mặn và mô hình lúa - tôm mở rộng lựa chọn thích ứng theo điều kiện canh tác từng nước. Những nỗ lực này cũng góp phần củng cố an ninh lương thực khu vực, bên cạnh việc duy trì thương mại thông suốt và các cơ chế dự phòng như Kho dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3. FAO hỗ trợ các nước trao đổi kiến thức và phối hợp ứng phó với rủi ro chung.

Có thể thấy, nhân rộng đổi mới nông nghiệp cần gắn với hiệu quả kinh tế và khả năng thích ứng của người sản xuất để các sáng kiến tạo ra thay đổi lâu dài cho ngành nông nghiệp.