Hà Nội trước yêu cầu tái thiết đô thị tại phường Vĩnh Hưng: Chuyên gia quy hoạch, kinh tế hiến kế

Tọa đàm có sự tham gia của các chuyên gia quy hoạch, kinh tế và đại diện chính quyền địa phương gồm: PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia; TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam; ông Ngô Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND phường Vĩnh Hưng, thành phố Hà Nội.

Nhận diện điểm nghẽn, xác lập cơ sở cho tái thiết

Với diện tích gần 5km², Vĩnh Hưng đang đứng trước yêu cầu cải thiện đồng bộ hạ tầng đô thị để khai thác tốt hơn lợi thế vị trí và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân. Theo ông Ngô Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND phường Vĩnh Hưng, địa bàn hiện có khoảng 67km đường với mặt cắt nhỏ hơn 3m. Hệ thống giao thông chưa có tuyến đường đáp ứng đầy đủ yêu cầu về lòng đường, vỉa hè theo quy hoạch, khiến nhiều tuyến thường xuyên xảy ra ùn tắc vào giờ cao điểm.

Những hạn chế về giao thông không chỉ ảnh hưởng đến việc đi lại mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng tiếp cận của phương tiện chữa cháy khi xảy ra sự cố. Bên cạnh đó, một số khu vực còn ngập úng do hệ thống đường ống thoát nước chưa được đấu nối theo quy hoạch. Tình trạng chậm triển khai tại một số dự án để lại các ô đất trống, gây khó khăn cho công tác quản lý vệ sinh, môi trường. Không gian cây xanh, vui chơi và sinh hoạt cộng đồng cũng chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người dân.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, sự “bất tương thích” giữa năng lực hạ tầng và nhu cầu sống cơ bản đang làm gia tăng chi phí xã hội, chi phí sinh hoạt của người dân. Ùn tắc không chỉ tiêu tốn thời gian, nhiên liệu mà còn ảnh hưởng đến công việc, học tập, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và chất lượng môi trường. Vì vậy, xử lý các điểm nghẽn đô thị cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ phát triển lâu dài, có tác động trực tiếp đến năng lực vận hành và sức cạnh tranh của thành phố.

Phường Vĩnh Hưng nằm cách hồ Hoàn Kiếm chưa đầy 4km, song khả năng kết nối với các khu vực lân cận còn hạn chế. Theo các ý kiến tại tọa đàm, vị trí gần trung tâm là một lợi thế, nhưng để phát huy tiềm năng cần tổ chức lại không gian đô thị, cải thiện kết nối giao thông và bổ sung các công trình hạ tầng thiết yếu. Câu chuyện Vĩnh Hưng vì thế không chỉ là vấn đề của một địa bàn, mà còn gợi mở cách tiếp cận đối với quá trình phát triển đô thị của Hà Nội, trong đó lợi ích lâu dài của cộng đồng cần được đặt ở vị trí trọng tâm.

Cùng với yêu cầu xuất phát từ thực tế, cơ sở chính trị và pháp lý cũng được đặt ra như điều kiện quan trọng để nghiên cứu, triển khai quá trình tái thiết. Theo ông Ngô Mạnh Cường, công tác cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị tại Vĩnh Hưng được đặt trong định hướng chung về phát triển đô thị, nhằm tạo cơ sở cho việc đổi mới mô hình phát triển, nâng cao chất lượng đô thị và sử dụng hiệu quả các nguồn lực.

Về cơ sở pháp lý, tại tọa đàm, các đại biểu đề cập Luật Thủ đô năm 2026, Quyết định số 4629 ngày 28-8-2026 của thành phố Hà Nội về chấp thuận chủ trương đầu tư dự án và Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội khóa XV về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô. Đây là những cơ sở được trao đổi trong quá trình nghiên cứu, triển khai các giải pháp tái thiết, chỉnh trang đô thị, trong đó có khu vực Vĩnh Hưng.

Quy hoạch đồng bộ, phát triển hạ tầng gắn với chất lượng sống

Theo dự thảo quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đang được lấy ý kiến, phạm vi nghiên cứu tại Vĩnh Hưng khoảng 447ha, gồm 206,1ha dự kiến tái thiết và 240,9ha dự kiến cải tạo, chỉnh trang. Việc phân chia thành hai hợp phần cho phép lựa chọn cách thức can thiệp phù hợp với đặc điểm từng khu vực, đồng thời bảo đảm mục tiêu chung là tổ chức lại không gian đô thị và nâng cao chất lượng sống.

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, khu vực dự kiến tái thiết có điều kiện để tổ chức lại không gian theo hướng hiện đại, đồng bộ hạ tầng giao thông và tăng cường kết nối với mạng lưới giao thông công cộng. Cùng với đó là cơ hội phát triển hệ thống cây xanh, trường học, không gian công cộng và các công trình dịch vụ thiết yếu. Những thành phần này cần được tính toán ngay trong quy hoạch, thay vì chỉ tập trung vào phát triển nhà ở.

Đối với khu vực cải tạo, chỉnh trang, cách tiếp cận cần phù hợp với cấu trúc không gian hiện hữu. Việc cải thiện mạng lưới đường giao thông, hệ thống cấp thoát nước, bổ sung cây xanh và không gian công cộng cần đi cùng với việc quan tâm gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử và đặc trưng làng xóm. Định hướng “làng trong phố, phố trong làng” cho thấy nâng cấp hạ tầng không nhất thiết đồng nghĩa với việc thay đổi hoàn toàn cấu trúc khu vực.

Hai hợp phần cần được đặt trong một tổng thể thống nhất: Khu vực tái thiết tạo điều kiện tổ chức lại không gian ở quy mô lớn hơn, trong khi khu vực cải tạo, chỉnh trang tập trung khắc phục những hạn chế của hạ tầng hiện hữu. Sự kết nối giữa hai khu vực sẽ góp phần hạn chế tình trạng quy hoạch bị chia cắt, đồng thời phát huy hiệu quả đầu tư trên toàn địa bàn.

Một chỉ tiêu đáng chú ý được đề cập tại tọa đàm là diện tích hạ tầng xã hội dự kiến tăng từ khoảng 23,88ha lên 83,68ha. Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, ý nghĩa của việc tăng diện tích dành cho trường học, y tế, cây xanh và các công trình phục vụ cộng đồng không chỉ nằm ở những con số quy hoạch, mà còn ở năng lực phục vụ người dân.

Trong quá trình tổ chức không gian, định hướng phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, hay TOD, cũng được đặt ra để nghiên cứu. Cách tiếp cận này hướng tới sự kết nối giữa hệ thống giao thông công cộng với nhà ở, dịch vụ, tiện ích và các hoạt động kinh tế – xã hội.

Một định hướng khác là mô hình “đô thị 15 phút”, trong đó người dân có thể tiếp cận các dịch vụ và tiện ích thiết yếu trong khoảng 15 phút di chuyển bằng những phương thức phù hợp. Theo ông Trương Văn Quảng, cách tổ chức không gian này góp phần giảm thời gian đi lại, tạo điều kiện phát triển các hoạt động kinh tế tại địa phương, khuyến khích đi bộ, đi xe đạp và cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ của các nhóm dân cư.

Với Vĩnh Hưng, hiệu quả của những định hướng trên cần được thể hiện bằng các công trình và tiện ích thực tế. Giao thông, thoát nước, trường học, cơ sở y tế, cây xanh và không gian công cộng phải được tính toán đồng bộ với tổ chức dân cư. Theo ông Trương Văn Quảng, nếu giải quyết tốt các yêu cầu này, Vĩnh Hưng có thể trở thành mô hình tham khảo cho quá trình cải tạo, chỉnh trang và tái thiết tại những khu vực khác của Thủ đô.

An cư, sinh kế và gìn giữ cộng đồng trong quá trình tái thiết

Bên cạnh định hướng quy hoạch, nơi ở và sinh kế của người dân là những nội dung được các khách mời đặc biệt quan tâm. Theo thông tin đề xuất được trao đổi tại tọa đàm, khoảng 7.250 hộ, tương ứng gần 20.000 người trong tổng số gần 80.000 cư dân Vĩnh Hưng, dự kiến chịu ảnh hưởng từ quy hoạch. Dự thảo cũng đề cập quỹ đất khoảng 14,39ha dành cho tái định cư và nhà ở xã hội. Đây là những nội dung cần tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong quá trình xây dựng phương án cụ thể.

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, tái định cư tại chỗ, nếu được tổ chức phù hợp, có thể giúp giảm xáo trộn trong đời sống, duy trì quan hệ láng giềng và gìn giữ sự gắn bó của cộng đồng dân cư.

Tuy nhiên, phương án tái định cư cần tính đến điều kiện kinh tế và nhu cầu nhà ở của từng nhóm dân cư. Theo ông Trương Văn Quảng, quy hoạch cần có những lựa chọn phù hợp với nhiều mức thu nhập, trong đó có các hộ thu nhập thấp.

Từ góc nhìn kinh tế, PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh sinh kế cần được tính toán ngay trong quá trình xây dựng phương án tái thiết. Khi không gian đô thị thay đổi, cơ cấu nghề nghiệp và hoạt động kinh tế của người dân cũng có thể thay đổi. Nếu chỉ quan tâm đến bố trí nơi ở mà chưa tính đến việc làm, đào tạo nghề và cơ hội kinh doanh, người dân có thể gặp khó khăn trong quá trình ổn định cuộc sống sau khi chuyển đến nơi ở mới.

Về phía địa phương, ông Ngô Mạnh Cường cho biết phường đã tiếp nhận nhiều ý kiến của người dân liên quan đến thiết kế đô thị, giải phóng mặt bằng, bồi thường, tái định cư và sinh kế. Trên cơ sở đó, phường đã trao đổi trực tiếp với nhà đầu tư và thành phố, tập trung vào hai nội dung chính là nghiên cứu phương án tái định cư ngay trên địa bàn phường và bổ sung không gian phát triển nghề nghiệp, thương mại tại khu vực tái thiết.

“Những ý kiến, nguyện vọng của người dân về vấn đề này phường đã tiếp nhận đầy đủ. Trong giai đoạn tới khi thực hiện dự án, phường sẽ tiếp tục trao đổi với nhà đầu tư và UBND thành phố để đảm bảo quan tâm sát sao đến sinh kế của người dân sau khi họ ổn định cuộc sống mới”, ông Ngô Mạnh Cường cho hay.

Vận dụng kinh nghiệm phù hợp với thực tiễn

Từ kinh nghiệm tái thiết đô thị trên thế giới, các chuyên gia cho rằng không có một mô hình duy nhất có thể áp dụng cho mọi khu vực. Mỗi đô thị có đặc điểm riêng về cấu trúc không gian, điều kiện kinh tế – xã hội và cộng đồng dân cư. Vì vậy, bài học đối với Vĩnh Hưng không nằm ở việc sao chép hình thức của một đô thị khác, mà ở khả năng vận dụng kinh nghiệm phù hợp với thực tiễn địa phương.

Những nội dung được trao đổi tại tọa đàm cho thấy quy hoạch cần kết hợp nhiều yêu cầu: Tổ chức không gian hợp lý, kết nối giao thông thuận tiện, bố trí đầy đủ tiện ích thiết yếu, bảo đảm điều kiện sống và quan tâm đến sinh kế của người dân. Trong đó, cách tiếp cận đối với khu vực tái thiết cần khác với khu vực cải tạo, chỉnh trang, nhưng cả hai đều phải hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng sống.

Đối với Vĩnh Hưng, việc giữ gìn cấu trúc làng xóm ở những khu vực phù hợp, đồng thời cải thiện hạ tầng và kết nối với không gian đô thị xung quanh là yêu cầu đáng chú ý. Nếu được tổ chức hợp lý, quá trình tái thiết có thể tạo ra diện mạo mới mà vẫn quan tâm đến những giá trị văn hóa, quan hệ cộng đồng và hoạt động kinh tế đã hình thành tại địa bàn.

Theo TS.KTS Trương Văn Quảng, giá trị của một mô hình tham khảo không nằm ở quy mô hay hình thức công trình mà ở khả năng giải quyết các vấn đề cụ thể của địa bàn, tổ chức lại không gian và nâng cao chất lượng sống. Đây cũng là cơ sở để đánh giá hiệu quả của quá trình tái thiết, thay vì chỉ nhìn vào sự thay đổi về kiến trúc hoặc mật độ xây dựng.

Huy động nguồn lực, công khai quy hoạch và tăng cường giám sát

Để chuyển các định hướng quy hoạch thành kết quả thực tế, nguồn lực đầu tư và phương thức tổ chức thực hiện là những yếu tố có ý nghĩa quyết định. PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng nhu cầu vốn cho phát triển hạ tầng và đô thị rất lớn, trong khi nguồn lực Nhà nước có giới hạn. Vì vậy, huy động nguồn lực tư nhân và lựa chọn doanh nghiệp có đủ năng lực là yêu cầu cần thiết đối với những dự án quy mô lớn như Vĩnh Hưng.

Bên cạnh việc lựa chọn nhà đầu tư có uy tín, dự án cần có kế hoạch phân kỳ rõ ràng. Mỗi giai đoạn cần xác định cụ thể hạng mục triển khai, khu vực ưu tiên và kết quả cần đạt được. Cách làm này giúp chủ động phân bổ nguồn lực, hạn chế nguy cơ đầu tư dàn trải hoặc để các hạng mục kéo dài, thiếu đồng bộ.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, hạ tầng cơ bản cần được ưu tiên trong quá trình triển khai. Giao thông, cấp thoát nước và các hạng mục thiết yếu phải được tính toán phù hợp với tiến độ phát triển nhà ở và những công trình khác. Nếu hạ tầng không theo kịp quá trình phát triển, những bất cập về giao thông, môi trường và chất lượng sống có thể tiếp tục xuất hiện trong không gian đô thị mới.

Cùng với nguồn lực và tiến độ, công khai, minh bạch và giám sát thực hiện cũng là những yêu cầu quan trọng. Theo ông Trần Đình Thiên, chính quyền địa phương cần phát huy vai trò theo dõi, phản ánh những vấn đề phát sinh tại địa bàn, góp phần bảo đảm nhà đầu tư thực hiện các nội dung theo định hướng và yêu cầu đã đặt ra.

Từ phía chính quyền cơ sở, công tác công khai quy hoạch và tiếp nhận ý kiến cộng đồng đang được triển khai. Theo ông Ngô Mạnh Cường, UBND phường Vĩnh Hưng đã tổ chức niêm yết dự thảo quy hoạch tại 20 địa điểm, gồm 2 trụ sở và 18 nhà văn hóa khu dân cư. Bên cạnh bản vẽ in để người dân trực tiếp nghiên cứu, phường cung cấp mã QR để truy cập hồ sơ điện tử, giúp người dân tìm hiểu chi tiết nội dung quy hoạch.

Từ ngày 12-10, phường Vĩnh Hưng đã tiếp nhận hơn 300 ý kiến. Ngày 14-10, các cuộc đối thoại trực tiếp tại khu dân cư được tổ chức để trao đổi, giải đáp những nội dung người dân quan tâm, trong đó có phương án tái thiết, chỉnh trang đô thị, mật độ xây dựng, giải phóng mặt bằng và tái định cư.

Ông Ngô Mạnh Cường cho biết các ý kiến được tổng hợp, phân loại để xem xét, trả lời theo từng nhóm vấn đề. Những nội dung thuộc thẩm quyền được trao đổi, giải đáp trực tiếp; các kiến nghị cần nghiên cứu thêm hoặc vượt thẩm quyền được tổng hợp, báo cáo cơ quan chức năng xem xét trong quá trình thẩm định, hoàn thiện và phê duyệt quy hoạch. Việc tiếp nhận ý kiến người dân vì vậy cần được duy trì không chỉ trong thời gian lấy ý kiến dự thảo, mà xuyên suốt quá trình triển khai dự án.

Từ câu chuyện phường Vĩnh Hưng, có thể thấy tái thiết đô thị là quá trình tổng hợp, đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch, đầu tư hạ tầng, cơ chế chính sách và tổ chức thực hiện. Hiệu quả không chỉ được đo bằng những công trình mới hay diện mạo hiện đại, mà còn bằng khả năng cải thiện giao thông, khắc phục bất cập về thoát nước, bổ sung tiện ích công cộng và bảo đảm nơi ở, sinh kế cho người dân.

Phường Vĩnh Hưng là một trường hợp cụ thể, nhưng những vấn đề đặt ra tại đây có ý nghĩa rộng hơn đối với quá trình phát triển đô thị của Hà Nội. Khi quy hoạch được triển khai đồng bộ, nguồn lực được sử dụng hiệu quả, quyền lợi người dân được quan tâm và trách nhiệm thực hiện được bảo đảm, quá trình tái thiết mới có thể tạo ra những giá trị bền vững, góp phần nâng tầm không gian đô thị và chất lượng sống của cộng đồng.